कपालमा चाया किन पर्छ? कारण, लक्षण र हटाउने प्रभावकारी उपाय

कपालमा सेतो वा पहेँलो पत्रजस्तो पदार्थ देखिनु, टाउको चिलाउनु र काँधमा सेता कण झर्नु धेरैका लागि सामान्य समस्या हो। यसलाई सामान्य भाषामा चाया (Dandruff) भनिन्छ। चाया केवल कपाल फोहोर भएर मात्र पर्ने होइन। टाउकोको छालामा हुने तेल, छालाका कोषिकाको वृद्धि, वातावरण र केही छालासम्बन्धी अवस्थाले पनि यसको समस्या बढाउन सक्छ।

विशेषगरी मौसम परिवर्तन, तनाव, निद्राको कमी, अत्यधिक तेल उत्पादन वा कपालको हेरचाहमा ध्यान नदिँदा चाया बढी देखिन सक्छ। कतिपय अवस्थामा भने चाया सामान्यभन्दा गम्भीर छालाको समस्याको संकेत पनि हुन सक्छ।

चाया वास्तवमा के हो?

टाउकोको छालामा रहेका पुराना छालाका कोषिका प्राकृतिक रूपमा झर्दै जान्छन्। सामान्य अवस्थामा यो प्रक्रिया निकै सूक्ष्म हुन्छ र हामीले खासै थाहा पाउँदैनौँ। तर केही अवस्थामा छालाका कोषिका छिटो-छिटो झर्न थालेपछि ती ठूला कणका रूपमा देखिन थाल्छन्। यही अवस्थालाई सामान्यतया चाया भनिन्छ।

चाया हुँदा टाउकोमा चिलाउने, सुख्खापन महसुस हुने वा कपालको जरामा सेता कण टाँसिएको देखिन सक्छ।

कपालमा चाया पर्नुका मुख्य कारण

१. टाउकोको छालामा अत्यधिक तेल उत्पादन

टाउकोको छालाले प्राकृतिक रूपमा तेल उत्पादन गर्छ। तर तेल धेरै उत्पादन हुँदा छालामा रहेका सूक्ष्म जीवाणुको गतिविधि बढ्न सक्छ र छालामा जलन तथा पत्र झर्ने समस्या देखिन सक्छ।

२. ‘Malassezia’ नामक फङ्गस

टाउकोको छालामा सामान्य रूपमा पाइने Malassezia नामक यीस्ट धेरै मानिसमा हुन्छ। केही व्यक्तिमा यसको गतिविधि बढ्दा छालामा जलन र छाला झर्ने प्रक्रिया तीव्र हुन सक्छ। चाया बढ्नुमा यसलाई महत्वपूर्ण कारकमध्ये एक मानिन्छ।

३. टाउको धेरै सुख्खा हुनु

चिसो मौसम, सुख्खा हावा वा धेरै तातो पानीले कपाल धुँदा टाउकोको छाला अत्यधिक सुख्खा हुन सक्छ। यस्तो अवस्थामा साना सेता कण देखिन सक्छन्। तर सुख्खा टाउको र वास्तविक ड्यान्ड्रफ एउटै कुरा भने होइनन्।

४. सेबोरिक डर्माटाइटिस

केही मानिसमा चाया Seborrheic dermatitis नामक छालाको अवस्थासँग सम्बन्धित हुन्छ। यस्तो अवस्थामा चाया धेरै बाक्लो हुन सक्छ र टाउको रातो हुने, चिलाउने तथा पहेँलो वा तेलिलो पत्र देखिन सक्छ।

५. कपालको हेरचाहमा असन्तुलन

कपाल लामो समयसम्म नधुने, टाउकोमा अत्यधिक तेल वा स्टाइलिङ उत्पादन प्रयोग गर्ने तथा आफ्नो टाउकोको प्रकारअनुसार श्याम्पु प्रयोग नगर्ने जस्ता कारणले पनि समस्या बढ्न सक्छ।

६. तनाव र जीवनशैली

लामो समयको तनाव, पर्याप्त निद्रा नपाउनु र असन्तुलित दिनचर्याले शरीर तथा छालाको अवस्थालाई प्रभावित गर्न सक्छ। केही मानिसमा तनावको समयमा चाया बढी देखिन सक्छ।

७. मौसम परिवर्तन

चिसो तथा सुख्खा मौसममा टाउकोको छाला सुख्खा हुने भएकाले चाया बढी देखिन सक्छ। अर्कोतर्फ, गर्मीमा पसिना र तेल बढ्दा पनि केही व्यक्तिमा समस्या बढ्न सक्छ।

चाया पर्दा देखिन सक्ने लक्षण

चाया केवल सेता कण झर्ने समस्या मात्र होइन। यसको साथमा विभिन्न लक्षण देखिन सक्छन्।

• टाउकोमा सेता वा पहेँला कण देखिनु

• टाउको चिलाउनु

• काँधमा चाया झर्नु

• टाउकोको छाला सुख्खा वा तेलिलो हुनु

• टाउकोमा रातोपन वा जलन हुनु

• केही अवस्थामा बाक्लो पत्र बन्नु

यदि टाउकोमा घाउ, अत्यधिक रातोपन, पस, धेरै कपाल झर्नु वा असह्य चिलाउने समस्या पनि छ भने सामान्य चाया मात्र हो भनेर बेवास्ता गर्नु उचित हुँदैन।

चाया कम गर्न घरमै के गर्न सकिन्छ?

नियमित रूपमा कपाल धुने

टाउकोमा जम्मा हुने अतिरिक्त तेल, पसिना र मृत छालाका कोषिका हटाउन नियमित रूपमा कपाल धुनु उपयोगी हुन्छ। तर धेरै पटक कडा श्याम्पु प्रयोग गर्दा छाला थप सुख्खा र संवेदनशील हुन सक्छ।

एन्टी-ड्यान्ड्रफ श्याम्पु प्रयोग गर्ने

बारम्बार चाया पर्ने व्यक्तिले ड्यान्ड्रफ नियन्त्रणका लागि बनाइएको श्याम्पु प्रयोग गर्न सक्छन्। केही श्याम्पुमा ketoconazole, zinc pyrithione, selenium sulfide वा salicylic acid जस्ता सक्रिय पदार्थ हुन्छन्। कुन उत्पादन उपयुक्त हुन्छ भन्ने कुरा टाउकोको अवस्था र संवेदनशीलतामा निर्भर गर्छ।

अत्यधिक तातो पानीबाट बच्ने

धेरै तातो पानीले टाउकोको प्राकृतिक तेल हटाएर छालालाई सुख्खा बनाउन सक्छ। त्यसैले मनतातो पानी प्रयोग गर्नु राम्रो हुन्छ।

कपालमा उत्पादनको अत्यधिक प्रयोग नगर्ने

जेल, स्प्रे, हेयर क्रिम वा अन्य स्टाइलिङ उत्पादनको अत्यधिक प्रयोगले केही व्यक्तिमा टाउकोमा जमावट र जलन बढाउन सक्छ। प्रयोग गरेपछि कपाल तथा टाउको सफा राख्नु आवश्यक हुन्छ।

तनाव र निद्रामा ध्यान दिने

पर्याप्त आराम, नियमित निद्रा र तनाव व्यवस्थापनले समग्र स्वास्थ्यसँगै छालाको स्वास्थ्यका लागि पनि सहयोग पुर्‍याउँछ।

कपालमा चाया नपरोस् भनेर के गर्ने?

चाया पूर्ण रूपमा रोक्न सधैँ सम्भव नहुन सक्छ, तर यसको सम्भावना र तीव्रता कम गर्न केही बानी उपयोगी हुन सक्छन्।

• आफ्नो टाउकोको प्रकारअनुसार श्याम्पु छनोट गर्ने

• आवश्यकता अनुसार नियमित कपाल धुने

• टाउको सफा र सुख्खा राख्ने

• अत्यधिक तातो पानी प्रयोग नगर्ने

• कपालमा धेरै रासायनिक वा स्टाइलिङ उत्पादन नलगाउने

• पर्याप्त निद्रा र आराम गर्ने

• सन्तुलित आहार खाने

• समस्या बारम्बार दोहोरिएमा छाला विशेषज्ञसँग परामर्श गर्ने

कहिले चिकित्सकलाई देखाउने?

सामान्य चाया उचित हेरचाह र उपयुक्त एन्टी-ड्यान्ड्रफ श्याम्पुले नियन्त्रण हुन सक्छ। तर केही अवस्थामा चिकित्सकीय जाँच आवश्यक पर्न सक्छ।

यदि धेरै समयसम्म चाया नघट्ने, टाउको अत्यधिक चिलाउने, रातो हुने, घाउ वा बाक्लो पत्र बन्ने, कान वा अनुहारतिर पनि छाला झर्ने वा असामान्य रूपमा कपाल झर्ने समस्या देखिएमा छाला विशेषज्ञसँग परामर्श गर्नु राम्रो हुन्छ।

निष्कर्ष

कपालमा चाया पर्नुको एउटै कारण हुँदैन। टाउकोको तेल उत्पादन, Malassezia नामक यीस्ट, सुख्खापन, सेबोरिक डर्माटाइटिस, मौसम, तनाव तथा कपालको हेरचाहसँग सम्बन्धित विभिन्न कारणले समस्या देखिन सक्छ।

त्यसैले चाया देखिँदैमा कपाल फोहोर भएको निष्कर्ष निकाल्नु सही हुँदैन। आफ्नो टाउकोको अवस्था बुझेर नियमित सरसफाइ, उपयुक्त श्याम्पु र स्वस्थ जीवनशैली अपनाउनु चाया नियन्त्रणका लागि उपयोगी हुन सक्छ। समस्या लगातार रह्यो वा अन्य लक्षण पनि देखिएमा विशेषज्ञको सल्लाह लिनु सबैभन्दा सुरक्षित उपाय हो।