स्वस्थ जीवनशैली : रोगबाट बच्ने मात्र होइन, स्वस्थ भविष्य बनाउने आधार
स्वस्थ जीवनशैली : रोगबाट बच्ने मात्र होइन, स्वस्थ भविष्य बनाउने आधार
स्वास्थ्य मानिसको जीवनको सबैभन्दा महत्वपूर्ण सम्पत्ति हो। धन, सफलता, सुविधा र सामाजिक प्रतिष्ठा भए पनि शरीर र मन स्वस्थ छैन भने जीवनको गुणस्तर प्रभावित हुन सक्छ। त्यसैले स्वस्थ जीवन केवल रोग नलागेको अवस्थालाई मात्र मान्नुभन्दा शारीरिक, मानसिक र सामाजिक रूपमा सन्तुलित जीवन बिताउने अभ्यासका रूपमा बुझ्न आवश्यक छ।
आजको व्यस्त जीवनशैलीमा मानिसको खानपान, काम गर्ने समय, निद्रा, शारीरिक गतिविधि र मानसिक तनावमा ठूलो परिवर्तन आएको छ। लामो समयसम्म बसिरहने बानी, अत्यधिक प्रशोधित खाना, अनियमित निद्रा, तनाव र शारीरिक गतिविधिको कमीले स्वास्थ्यमा नकारात्मक प्रभाव पार्न सक्छ।
स्वस्थ जीवनशैली अपनाउन ठूलो परिवर्तन एकैपटक गर्न आवश्यक छैन। दैनिक जीवनका साना तर निरन्तर अभ्यासले पनि स्वास्थ्यमा सकारात्मक परिवर्तन ल्याउन सक्छ। नियमित शारीरिक गतिविधि, सन्तुलित आहार, पर्याप्त निद्रा, मानसिक स्वास्थ्यको ख्याल र नियमित स्वास्थ्य जाँच स्वस्थ भविष्यका आधार हुन्।
सन्तुलित खानपान स्वास्थ्यको पहिलो आधार
स्वस्थ जीवनशैलीको सबैभन्दा महत्वपूर्ण पक्षमध्ये खानपान एक हो। शरीरलाई आवश्यक ऊर्जा, प्रोटिन, भिटामिन, खनिज, फाइबर र अन्य पोषक तत्व सन्तुलित रूपमा उपलब्ध गराउन विविध खाद्य पदार्थ खान आवश्यक हुन्छ।
दैनिक भोजनमा तरकारी, फलफूल, दाल तथा अन्य प्रोटिनयुक्त खाद्य पदार्थ, सम्पूर्ण अन्न र पर्याप्त पानीलाई उचित मात्रामा समावेश गर्न सकिन्छ। अत्यधिक चिनी, नुन र अस्वस्थ बोसो भएका खानेकुरा कम गर्नु पनि उपयोगी हुन्छ।
खानाको मात्रा मात्र होइन, खाने समय र तरिका पनि महत्वपूर्ण हुन्छ। धेरै समय भोकै बस्ने र पछि अत्यधिक खाने बानीले खानपानको सन्तुलन बिगार्न सक्छ। त्यसैले नियमित र सन्तुलित भोजनको बानी विकास गर्नु राम्रो हुन्छ।
पानी पिउने बानीलाई प्राथमिकता
शरीरको सामान्य कार्यका लागि पानी अत्यावश्यक हुन्छ। शरीरमा पानीको कमी हुँदा थकान, कमजोरी र अन्य समस्या देखिन सक्छन्।
दिनभर पर्याप्त पानी पिउने बानी बसाल्नु आवश्यक छ। तर पानीको आवश्यकता व्यक्तिको उमेर, शारीरिक गतिविधि, मौसम र स्वास्थ्य अवस्थाअनुसार फरक हुन सक्छ। अत्यधिक पसिना आउने, गर्मी हुने वा शारीरिक श्रम बढी गर्ने अवस्थामा तरल पदार्थको आवश्यकता पनि बढ्न सक्छ।
प्यास लागेपछि मात्र पानी पिउनेभन्दा दिनभर नियमित रूपमा पानी पिउने बानी उपयोगी हुन सक्छ।
नियमित शारीरिक गतिविधि
स्वस्थ शरीरका लागि शारीरिक गतिविधि आवश्यक छ। व्यायामका लागि जिम जानु मात्र अनिवार्य छैन। हिँड्नु, साइकल चलाउनु, दौडिनु, पौडी खेल्नु, खेलकुदमा सहभागी हुनु वा दैनिक काममा सक्रिय रहनु पनि शारीरिक गतिविधिका महत्वपूर्ण रूप हुन्।
लामो समयसम्म एउटै स्थानमा बसेर काम गर्ने व्यक्तिले बीच–बीचमा उठेर हिँड्ने वा शरीर चलाउने बानी बसाल्न सक्छ। नियमित शारीरिक गतिविधिले शरीरलाई सक्रिय राख्न र समग्र स्वास्थ्य सुधार गर्न सहयोग पुर्याउन सक्छ।
व्यायाम सुरु गर्दा आफ्नो उमेर, क्षमता र स्वास्थ्य अवस्थाअनुसार गतिविधि छनोट गर्नु उपयुक्त हुन्छ। लामो समयदेखि शारीरिक गतिविधि नगरेका व्यक्तिले अचानक अत्यधिक कडा व्यायाम गर्नुभन्दा क्रमशः सुरु गर्नु राम्रो हुन्छ।
पर्याप्त निद्रा पनि उपचारजस्तै महत्वपूर्ण
व्यस्त जीवनमा धेरै मानिस निद्रालाई प्राथमिकता दिन बिर्सन्छन्। तर शरीर र मस्तिष्कलाई पुनः सक्रिय बनाउन पर्याप्त र गुणस्तरीय निद्रा आवश्यक हुन्छ।
नियमित समयमा सुत्ने र उठ्ने बानीले राम्रो निद्रा व्यवस्थापनमा सहयोग गर्न सक्छ। सुत्नुअघि मोबाइल, कम्प्युटर वा अन्य स्क्रिनको अत्यधिक प्रयोग कम गर्ने, राति धेरै क्याफिनयुक्त पेय नलिने र आरामदायी वातावरण बनाउने जस्ता अभ्यास उपयोगी हुन सक्छन्।
लगातार निद्राको समस्या भइरहेको छ वा निद्राका कारण दैनिक जीवनमा असर परिरहेको छ भने स्वास्थ्यकर्मीसँग परामर्श लिनु उचित हुन्छ।
मानसिक स्वास्थ्यलाई पनि उत्तिकै महत्व
स्वास्थ्य भन्नाले केवल शारीरिक स्वास्थ्य बुझिँदैन। मानसिक स्वास्थ्य पनि स्वस्थ जीवनको महत्वपूर्ण हिस्सा हो।
कामको दबाब, आर्थिक चिन्ता, पारिवारिक समस्या, सामाजिक अपेक्षा वा व्यक्तिगत कठिनाइका कारण तनाव उत्पन्न हुन सक्छ। केही समयको तनाव सामान्य हुन सक्छ, तर लामो समयसम्म तनाव कायम रहँदा दैनिक जीवनमा असर पर्न सक्छ।
आफ्नो भावना विश्वसनीय व्यक्तिसँग साझा गर्ने, पर्याप्त आराम गर्ने, रुचिका गतिविधिमा समय दिने, नियमित शारीरिक गतिविधि गर्ने र आवश्यक पर्दा मानसिक स्वास्थ्य विशेषज्ञसँग सहयोग लिनु महत्वपूर्ण हुन्छ।
मद्दत माग्नु कमजोरी होइन। मानसिक स्वास्थ्यलाई पनि शारीरिक स्वास्थ्यजस्तै गम्भीर रूपमा लिनुपर्छ।
तनाव व्यवस्थापन आवश्यक
आजको प्रतिस्पर्धात्मक जीवनमा तनाव पूर्ण रूपमा हटाउन सम्भव नहुन सक्छ। तर त्यसलाई व्यवस्थापन गर्न सिक्न सकिन्छ।
कामलाई प्राथमिकताका आधारमा व्यवस्थित गर्ने, अत्यधिक जिम्मेवारी एकैपटक नलिने, नियमित विश्राम गर्ने र आफ्नो लागि केही समय छुट्याउने बानी उपयोगी हुन सक्छ।
ध्यान, योग, श्वासप्रश्वास अभ्यास, प्रकृतिमा समय बिताउने वा संगीत सुन्नेजस्ता गतिविधिले केही मानिसलाई आराम महसुस गर्न सहयोग गर्न सक्छन्।
धूम्रपान र हानिकारक पदार्थबाट दूरी
स्वस्थ जीवनशैलीका लागि धूम्रपान तथा अन्य स्वास्थ्यलाई हानि पुर्याउने पदार्थबाट टाढा रहनु महत्वपूर्ण छ। यस्ता पदार्थको प्रयोगले दीर्घकालीन स्वास्थ्य जोखिम बढाउन सक्छ।
त्यस्तै, मदिराको प्रयोग गर्ने व्यक्तिले यसको स्वास्थ्यसम्बन्धी जोखिमबारे जानकारी राख्न आवश्यक छ। स्वास्थ्यका लागि सुरक्षित विकल्प रोज्नु र हानिकारक बानीबाट बाहिर निस्कन आवश्यक सहयोग लिनु दीर्घकालीन स्वास्थ्यका लागि महत्वपूर्ण कदम हुन सक्छ।
नियमित स्वास्थ्य परीक्षण किन आवश्यक छ?
स्वास्थ्य समस्या देखिएपछि मात्र अस्पताल जाने बानी धेरै मानिसमा पाइन्छ। तर नियमित स्वास्थ्य परीक्षणले केही स्वास्थ्य समस्यालाई प्रारम्भिक चरणमै पहिचान गर्न सहयोग गर्न सक्छ।
उमेर, पारिवारिक स्वास्थ्य इतिहास र व्यक्तिगत जोखिमअनुसार आवश्यक स्वास्थ्य परीक्षण फरक हुन सक्छ। त्यसैले कुन परीक्षण कति समयमा गर्ने भन्ने विषयमा स्वास्थ्यकर्मीसँग परामर्श गर्नु राम्रो हुन्छ।
रक्तचाप, रक्तचिनी, शरीरको तौल तथा अन्य आवश्यक स्वास्थ्य सूचकको निगरानीले आफ्नो स्वास्थ्य अवस्थाबारे सामान्य जानकारी राख्न सहयोग गर्न सक्छ।
सरसफाइ र व्यक्तिगत स्वास्थ्य
स्वस्थ जीवनशैलीमा व्यक्तिगत सरसफाइको भूमिका पनि महत्वपूर्ण हुन्छ। नियमित हात धुने, दाँत सफा गर्ने, शरीर तथा कपडा सफा राख्ने र खानेकुराको स्वच्छतामा ध्यान दिने जस्ता सामान्य अभ्यासले संक्रमणको जोखिम कम गर्न सहयोग गर्न सक्छन्।
घर वरिपरिको वातावरण सफा राख्नु पनि स्वास्थ्यका लागि आवश्यक छ। सफा पानी, सुरक्षित खाना र स्वच्छ वातावरणले स्वस्थ जीवनशैलीलाई थप बलियो बनाउँछन्।
मोबाइल र डिजिटल जीवनमा सन्तुलन
प्रविधिले जीवनलाई सजिलो बनाएको छ, तर यसको अत्यधिक प्रयोगले शारीरिक निष्क्रियता र निद्राको समस्यासहित विभिन्न चुनौती निम्त्याउन सक्छ।
लामो समय मोबाइल वा कम्प्युटर प्रयोग गर्ने व्यक्तिले बीच–बीचमा विश्राम लिनु, शरीर चलाउनु र अनावश्यक स्क्रिन समय घटाउनु उपयोगी हुन सक्छ।
विशेषगरी सुत्नुअघि सामाजिक सञ्जालमा लामो समय बिताउने बानीले निद्राको दिनचर्यामा असर पार्न सक्छ। त्यसैले डिजिटल उपकरण प्रयोगमा पनि अनुशासन आवश्यक छ।
स्वस्थ बानी बाल्यकालदेखि सुरु गर्नुपर्छ
स्वस्थ जीवनशैलीको आधार बाल्यकालदेखि नै निर्माण गर्न सकिन्छ। बालबालिकालाई पौष्टिक खाना, नियमित खेलकुद, पर्याप्त निद्रा र व्यक्तिगत सरसफाइको महत्व सिकाउन आवश्यक छ।
अभिभावक आफैंले स्वस्थ व्यवहार अपनाएमा बालबालिकाले त्यसबाट धेरै कुरा सिक्न सक्छन्। परिवारमा नियमित शारीरिक गतिविधि, घरमै तयार गरिएको सन्तुलित भोजन र सीमित स्क्रिन समयलाई प्राथमिकता दिन सकिन्छ।
स्वस्थ जीवनशैलीका लागि साना कदम
स्वस्थ बन्नका लागि जीवनमा एकैपटक ठूलो परिवर्तन गर्न आवश्यक छैन। केही सामान्य अभ्यासबाट सुरुवात गर्न सकिन्छ।
दैनिक केही समय शारीरिक गतिविधिका लागि छुट्याउने।
सन्तुलित र विविध भोजन खाने।
पर्याप्त पानी पिउने।
नियमित र पर्याप्त निद्रालाई प्राथमिकता दिने।
अत्यधिक चिनी, नुन र प्रशोधित खाद्य पदार्थ कम गर्ने।
धूम्रपान तथा स्वास्थ्यलाई हानि पुर्याउने पदार्थबाट टाढा रहने।
तनाव व्यवस्थापनका लागि आफ्नो रुचिका गतिविधिमा समय दिने।
लामो समयसम्म लगातार नबस्ने।
आवश्यक स्वास्थ्य परीक्षणबारे स्वास्थ्यकर्मीसँग परामर्श गर्ने।
स्वास्थ्यसम्बन्धी जानकारी विश्वसनीय स्रोतबाट मात्र लिने।
रोग लागेपछि मात्र होइन, पहिले नै सचेत
स्वास्थ्यप्रति सचेत हुनु भनेको रोग लागेपछि उपचार खोज्नु मात्र होइन। रोगको जोखिम घटाउन सक्ने स्वस्थ बानी विकास गर्नु पनि स्वास्थ्य संरक्षणको महत्वपूर्ण हिस्सा हो।
कुनै व्यक्तिको स्वास्थ्यमा उमेर, आनुवंशिकता, वातावरण, आर्थिक अवस्था, जीवनशैली र अन्य धेरै पक्षको प्रभाव हुन सक्छ। त्यसैले एउटै स्वास्थ्य सल्लाह सबै व्यक्तिका लागि समान रूपमा उपयुक्त हुन्छ भन्ने छैन।
विशेष स्वास्थ्य समस्या, दीर्घरोग, औषधि प्रयोग वा विशेष आहारको आवश्यकता भएका व्यक्तिले व्यक्तिगत अवस्थाअनुसार चिकित्सक वा योग्य स्वास्थ्यकर्मीसँग परामर्श गर्नु आवश्यक हुन्छ।
निष्कर्ष
स्वस्थ जीवनशैली कुनै छोटो समयको अभियान होइन। यो दैनिक जीवनमा निरन्तर अपनाइने बानी र निर्णयहरूको परिणाम हो। सन्तुलित खानपान, नियमित शारीरिक गतिविधि, पर्याप्त निद्रा, मानसिक स्वास्थ्यको ख्याल, व्यक्तिगत सरसफाइ र नियमित स्वास्थ्य परीक्षणले स्वस्थ जीवनको आधार तयार गर्न सक्छ।
आजको समयमा मानिसले आफ्नो स्वास्थ्यका लागि समय निकाल्नु झन् आवश्यक भएको छ। व्यस्तता, प्रविधि र आधुनिक जीवनशैलीबीच शरीर र मनलाई आराम दिने समय छुट्याउनुपर्छ।
अन्ततः स्वस्थ भविष्य ठूलो परिवर्तनबाट मात्र सुरु हुँदैन। आज खाएको स्वस्थ खाना, आज गरिएको केही समयको व्यायाम, आज लिएको पर्याप्त आराम र आज अपनाएको सकारात्मक सोचले भोलिको स्वास्थ्य निर्माण गर्न सक्छ। त्यसैले स्वास्थ्यलाई समस्या आएपछि सम्झिने विषय होइन, जीवनभर प्राथमिकतामा राख्ने जिम्मेवारीका रूपमा लिन आवश्यक छ।
सम्बन्धित समाचार
नुहाउँदा ध्यान दिनुपर्ने १० कुरा
नुहाउनु शरीर सफा राख्ने मात्र नभई ताजगी र आराम दिने दैनिक अभ्यास पनि हो। तर नुहाउने क्रममा गरिने केही सामान्य गल्तीले छाला, कपाल तथा समग्र...
काँक्रो (Cucumber): गर्मीको वरदान र स्वास्थ्यको बहुगुणी खजाना
काँक्रो नेपाली समाजमा अत्यन्तै लोकप्रिय र सर्वप्रिय खान्की हो। नेपालका घर-घरमा अचार, सलाद वा नुन-खुर्सानी दलेर जलपानको रूपमा काँक्रो खाने परम्परा...
नियमित रूपमा गोलभेडा खानुका स्वास्थ्य लाभ
गोलभेडा हाम्रो दैनिक खानामा सजिलै समावेश गर्न सकिने पौष्टिक खाद्य पदार्थ हो। यसमा विभिन्न भिटामिन, खनिज, एन्टिअक्सिडेन्ट र पानीको मात्रा पाइने भएकाले...
स्वस्थ जीवनशैलीका लागि दैनिक अपनाउनुपर्ने १० प्रभावकारी बानीहरू
काठमाडौं । स्वस्थ रहनका लागि सधैं महँगो उपचार वा कठिन व्यायाम मात्र आवश्यक हुँदैन। दैनिक जीवनमा अपनाइने साना तर नियमित बानीले शारीरिक स्वास्थ्यसँगै...