एआई नियमनमा अमेरिका–चीनबीच बढ्दै ‘शीतयुद्ध’, सुरक्षादेखि प्रविधि नेतृत्वसम्म प्रतिस्पर्धा

कृत्रिम बौद्धिकता (एआई) को तीव्र विकाससँगै यसको नियमन, सुरक्षा र भविष्यको प्रयोगलाई लिएर अमेरिका र चीनबीचको प्रतिस्पर्धा थप गहिरिँदै गएको छ। एआई अब प्रविधिको विषय मात्र नभई आर्थिक शक्ति, राष्ट्रिय सुरक्षा र विश्वव्यापी प्रभावसँग जोडिएको रणनीतिक क्षेत्र बनेको छ। यही कारण दुवै देशले एआई विकासमा अग्रता कायम राख्न खोजिरहँदा यसको नियमनसम्बन्धी दृष्टिकोणमा समेत स्पष्ट अन्तर देखिन थालेको छ।

अमेरिकामा पछिल्लो समय अत्याधुनिक एआई प्रणालीबाट उत्पन्न हुन सक्ने जोखिमबारे बहस तीव्र भएको छ। केही अमेरिकी प्रविधि कम्पनीका प्रमुख तथा एआई अनुसन्धानकर्ताले शक्तिशाली एआई मोडलको विकाससँगै सुरक्षा परीक्षण, स्वतन्त्र अनुगमन र जोखिम नियन्त्रणका लागि थप व्यवस्था आवश्यक रहेको बताएका छन्। तर अमेरिकी राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्पले भने अत्यधिक नियमनले अमेरिकी एआई उद्योगको विकासमा बाधा पुग्ने र चीनलाई प्रतिस्पर्धात्मक फाइदा मिल्न सक्ने तर्क गर्दै थप कडा नियन्त्रणप्रति असहमति जनाउँदै आएका छन्।

यसले अमेरिकाभित्रै एउटा महत्वपूर्ण प्रश्न खडा गरेको छ—एआईको जोखिम नियन्त्रणका लागि कडा नियम बनाउने कि विश्वव्यापी एआई दौडमा अमेरिकी नेतृत्व कायम राख्न विकासलाई प्राथमिकता दिने? अमेरिकी प्रशासनको पछिल्लो धारणा दोस्रो विकल्पतर्फ बढी झुकेको देखिन्छ। जी२०को प्रविधिसम्बन्धी बैठकमा समेत अमेरिकाले नयाँ र व्यापक एआई नियम थप्नुभन्दा सावधानीपूर्वक तर न्यून हस्तक्षेपसहित प्रविधिको विकास अघि बढाउनुपर्ने धारणा राखेको थियो।

चीनको फरक दृष्टिकोण

चीनले एआईलाई आर्थिक तथा प्राविधिक विकासको महत्वपूर्ण आधारका रूपमा अघि बढाइरहेको छ। साथै, एआईबाट उत्पन्न हुने गलत सूचना, डीपफेक, साइबर जोखिम र राजनीतिक तथा सामाजिक अस्थिरताका सम्भावित प्रभावलाई लिएर सरकारी निगरानी र नियमनलाई पनि महत्व दिइरहेको छ। चिनियाँ अधिकारीहरूले एआईको विकास मानवहित, सुरक्षा र अन्तर्राष्ट्रिय सहकार्यसँग जोडिनुपर्ने बताउँदै आएका छन्।

तर चीनले अमेरिकाले आफ्नो एआई विकासलाई सीमित गर्ने प्रयास गरेको आरोप लगाउँदै आएको छ। विशेषगरी अत्याधुनिक चिप, कम्प्युटिङ क्षमता र एआई प्रविधिमा लगाइएका अमेरिकी निर्यात नियन्त्रणलाई चीनले आफ्नो प्राविधिक प्रगतिमाथिको दबाबका रूपमा हेर्छ। त्यसैले एआई सुरक्षा र नियमनको बहस क्रमशः प्रविधि सुरक्षाभन्दा बाहिर निस्केर दुई देशबीचको रणनीतिक प्रतिस्पर्धासँग जोडिएको छ।

एआई सुरक्षा वार्ताको प्रयास

प्रतिस्पर्धाका बाबजुद अमेरिका र चीनबीच एआई सुरक्षाबारे प्रत्यक्ष संवादको प्रयास पनि भइरहेको छ। दुवै देशले सेप्टेम्बरमा एआईबाट उत्पन्न हुन सक्ने सुरक्षा जोखिमबारे छलफल गर्ने तयारी गरेको रिपोर्ट सार्वजनिक भएको छ। यो संवाद विशेषगरी अत्याधुनिक एआई प्रणालीबाट भविष्यमा उत्पन्न हुन सक्ने जोखिमबारे दुई शक्तिबीच समझदारी खोज्ने प्रयासका रूपमा हेरिएको छ।

तर संवाद हुँदैमा प्रतिस्पर्धा अन्त्य हुने अवस्था भने छैन। अमेरिका आफ्नो एआई उद्योग र प्रविधिगत नेतृत्व चीनभन्दा अगाडि राख्न चाहन्छ भने चीन पनि आफ्नै एआई क्षमता विस्तार गर्दै विश्वव्यापी प्रभाव बढाउने प्रयासमा छ। यसले एआईलाई आगामी दशकको सबैभन्दा महत्वपूर्ण रणनीतिक प्रतिस्पर्धाको क्षेत्र बनाउँदै लगेको छ।

‘शीतयुद्ध’ जस्तै किन?

अमेरिका–चीनबीचको एआई प्रतिस्पर्धालाई कतिपय विश्लेषकले नयाँ प्रकारको ‘टेक्नोलोजिकल कोल्ड वार’ अर्थात् प्राविधिक शीतयुद्धका रूपमा हेर्न थालेका छन्। यसको केन्द्रमा एआई मोडल मात्र नभई सेमिकन्डक्टर, डाटा, क्लाउड कम्प्युटिङ, ऊर्जा, अनुसन्धान प्रतिभा र सैन्य प्रविधिसमेत जोडिएका छन्।

एआईमा कसले अग्रता लिन्छ भन्ने विषयले भविष्यको विश्व अर्थतन्त्र र राष्ट्रिय सुरक्षामा समेत ठूलो प्रभाव पार्न सक्छ। त्यसैले एउटा देशले सुरक्षा कारण देखाउँदै कडा नियमन गरेमा अर्को देशले त्यसलाई आफ्नो प्रतिस्पर्धात्मक अवसरका रूपमा प्रयोग गर्न सक्ने डर पनि देखिन्छ।

विश्वका लागि चुनौती

अमेरिका र चीनबीचको यस्तो प्रतिस्पर्धाले अन्य देशलाई पनि कठिन अवस्थामा पार्न सक्छ। एकातिर एआईको गलत प्रयोग रोक्न सुरक्षा मापदण्ड आवश्यक छ भने अर्कोतिर अत्यधिक कडा नियमले प्रविधि विकास र नवप्रवर्तन सुस्त पार्न सक्ने चिन्ता छ।

विशेषज्ञहरूका अनुसार एआईको जोखिम कुनै एक देशको सीमाभित्र सीमित रहने विषय होइन। एआईबाट उत्पन्न हुने साइबर आक्रमण, गलत सूचना, स्वचालित हतियार तथा अत्यधिक शक्तिशाली प्रणालीका जोखिम अन्तर्राष्ट्रिय प्रकृतिका हुन सक्छन्। त्यसैले अमेरिका र चीनबीचको प्रतिस्पर्धासँगै विश्वव्यापी सुरक्षा मापदण्ड निर्माण र आपसी संवाद पनि आवश्यक देखिन्छ।

अन्ततः एआईमा अमेरिका र चीनले हासिल गर्ने प्राविधिक सफलता मात्र होइन, त्यसलाई कसरी नियमन र सुरक्षित बनाइन्छ भन्ने विषय पनि उत्तिकै महत्वपूर्ण हुनेछ। अहिले देखिएको प्रतिस्पर्धाले एआईको भविष्य विश्व शक्तिहरूबीचको नयाँ रणनीतिक संघर्षको प्रमुख मैदान बन्न सक्ने संकेत गरेको छ।