मध्यपूर्व तनाव चर्किँदा विश्व ऊर्जा बजारमा बढ्दो दबाब

मध्यपूर्वमा जारी सैन्य तनावले विश्व ऊर्जा बजारमा अनिश्चितता बढाएको छ। तेल तथा ग्यासको आपूर्ति र ढुवानीसँग जोडिएका महत्वपूर्ण मार्गमा अवरोधको जोखिम बढेपछि अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा ऊर्जा सुरक्षाबारे चिन्ता चुलिएको हो।

पछिल्ला दिनमा कच्चा तेलको मूल्यमा तीव्र उतारचढाव देखिएको छ। बिहीबार एसियाली कारोबारमा ब्रेन्ट क्रुडको मूल्य करिब १०५.६४ अमेरिकी डलर र अमेरिकी वेस्ट टेक्सास इन्टरमिडिएट (डब्लूटीआई) करिब १०२.१० डलर प्रतिब्यारेलमा झरेको रोयटर्सले जनाएको छ। अघिल्लो दिनको करिब ३ डलरको गिरावटपछि पनि बजारमा मूल्य उच्च स्तरमै रहेको छ।

आपूर्ति अवरोधको चिन्ता

मध्यपूर्व विश्व ऊर्जा आपूर्तिका लागि अत्यन्त महत्वपूर्ण क्षेत्र हो। विशेषगरी होर्मुज जलडमरूमध्यबाट हुने तेल तथा ग्यास ढुवानीमा कुनै ठूलो अवरोध आए त्यसको प्रभाव क्षेत्रीय बजारमा मात्र सीमित नरहने जोखिम हुन्छ।

पछिल्लो समय होर्मुज जलडमरूमध्यबाट व्यावसायिक जहाजको आवागमन निकै घटेको छ। रोयटर्सका अनुसार बुधबार प्रारम्भिक जहाज ट्र्याकिङ तथ्यांकमा केवल तीनवटा व्यावसायिक जहाजले उक्त जलमार्ग पार गरेका थिए। अघिल्लो दिन यो संख्या १२ थियो भने पछिल्लो १० दिनको औसत करिब १७ रहेको थियो।

जहाजको आवागमनमा आएको कमीले ऊर्जा ढुवानीसँग सम्बन्धित जोखिमलाई थप स्पष्ट पारेको छ। यद्यपि ट्रान्सपोन्डर बन्द गरेर यात्रा गरेका जहाजहरू सबै तथ्यांकमा नदेखिन सक्ने भएकाले वास्तविक आवागमनको अवस्था केही फरक हुन सक्ने पनि रिपोर्टमा उल्लेख छ।

साउदी अरबबाट आपूर्ति बढाउने प्रयास

आपूर्ति संकटको दबाब कम गर्न साउदी अरबले एसियाली रिफाइनरीहरूका लागि ओमानमार्फत थप कच्चा तेल पठाउने विकल्प अघि सारेको छ। यसबाट केही हदसम्म आपूर्ति सहज हुने अपेक्षा गरिएको छ।

तर प्रभावित रेड सीस्थित यान्बु बन्दरगाहबाट रोकिएको निर्यातलाई यो वैकल्पिक आपूर्तिले पूर्ण रूपमा प्रतिस्थापन गर्न नसक्ने बजार स्रोतहरूको आकलन छ। त्यसैले केही क्षेत्रमा आपूर्ति जोखिम तत्काल समाप्त हुने अवस्था देखिएको छैन।

तेलको मूल्यमा उतारचढाव

मध्यपूर्वको तनाव बढ्दै जाँदा पछिल्ला साताहरूमा तेलको मूल्य उल्लेखनीय रूपमा बढेको थियो। सेप्टेम्बर १० मा विभिन्न ट्यांकरमाथि भएका आक्रमणपछि ब्रेन्ट र डब्लूटीआई दुवैको मूल्य १०० डलरभन्दा माथि पुगेको रोयटर्सले रिपोर्ट गरेको थियो।

त्यसअघि पनि मध्यपूर्वमा ऊर्जा पूर्वाधारमाथि आक्रमण र आपूर्ति अवरोधको चिन्ताले तेलको मूल्यलाई धेरै हप्ताको उच्च स्तरमा पुर्‍याएको थियो।

अहिले केही आपूर्ति सहज हुने संकेत देखिएपछि मूल्यमा केही कमी आएको भए पनि बजार पूर्ण रूपमा स्थिर भएको अवस्था छैन। द्वन्द्व थप लम्बिएमा तेलको मूल्य फेरि माथि जान सक्ने जोखिमबारे बजार विश्लेषकहरूले चेतावनी दिएका छन्।

ग्यास बजारमा पनि प्रभाव

मध्यपूर्वको संकटको प्रभाव कच्चा तेलमा मात्र सीमित छैन। तरल प्राकृतिक ग्यास (LNG) को अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा पनि यसको असर देखिएको छ।

रोयटर्सका अनुसार अमेरिका–इरान द्वन्द्वका कारण होर्मुज जलडमरूमध्यमार्फत हुने LNG आपूर्तिमा ठूलो अवरोध आएको थियो। यसले एसियाली स्पट LNG मूल्यलाई पहिले करिब १० डलर रहेको स्तरबाट लगभग ३० डलर प्रतिमिलियन ब्रिटिस थर्मल युनिटसम्म पुर्‍याएको रिपोर्टमा उल्लेख छ।

ऊर्जा आपूर्तिको अनिश्चितताका कारण चीन, भारत र पाकिस्तानजस्ता एसियाली बजारमा वैकल्पिक ऊर्जा स्रोत खोज्ने दबाब बढेको छ। केही क्षेत्रमा महँगो LNG को विकल्पका रूपमा कोइला र तेलको प्रयोगतर्फ समेत ध्यान गएको रिपोर्ट गरिएको छ।

युरोपमा पनि चिन्ता

मध्यपूर्वको ऊर्जा आपूर्ति अवरोधले युरोपेली बजारलाई समेत प्रभावित गर्न सक्छ। विशेषगरी जाडो मौसमअघि प्राकृतिक ग्यासको भण्डारण, LNG आयात र आपूर्ति मार्गको अवस्थाबारे बजारमा चासो बढेको छ।

ऊर्जा कम्पनीका वरिष्ठ अधिकारीहरूले विश्व ऊर्जा बजारमा आपूर्ति झट्का सहन सक्ने परम्परागत क्षमता कमजोर हुँदै गएको बताएका छन्। रोयटर्सका अनुसार हालको अवस्थाले तेल, ग्यास र विशेषगरी डिजेलजस्ता प्रशोधित इन्धनको मूल्यमा थप अस्थिरता ल्याउन सक्ने चिन्ता बढाएको छ।

ढुवानी खर्च बढ्दा अन्य वस्तुमा पनि असर

ऊर्जा संकटको प्रभाव पेट्रोलियम पदार्थको मूल्यमा मात्र सीमित हुँदैन। तेल महँगो हुँदा यातायात तथा ढुवानी खर्च बढ्न सक्छ। त्यसको प्रभाव खाद्यान्न, औद्योगिक कच्चा पदार्थ र उपभोक्ता वस्तुको मूल्यसम्म पुग्न सक्छ।

विशेषगरी अन्तर्राष्ट्रिय व्यापार समुद्री ढुवानीमा निर्भर भएकाले महत्वपूर्ण समुद्री मार्गमा जोखिम बढ्दा जहाजले वैकल्पिक मार्ग प्रयोग गर्नुपर्ने हुन सक्छ। लामो मार्गको अर्थ बढी इन्धन, बढी समय र बढी ढुवानी लागत हुन सक्छ।

यसले विश्वव्यापी मुद्रास्फीतिमा थप दबाब सिर्जना गर्न सक्ने सम्भावना रहन्छ। ऊर्जा मूल्य र मुद्रास्फीतिबीचको सम्बन्धका कारण केन्द्रीय बैंकहरूको मौद्रिक नीतिमा समेत यसको प्रभाव पर्न सक्छ।

एसियाली अर्थतन्त्रमा विशेष प्रभाव

एसिया विश्वको ठूलो ऊर्जा उपभोक्ता क्षेत्र भएकाले मध्यपूर्वको संकटको प्रभाव यहाँ विशेष रूपमा देखिन सक्छ। चीन, भारत, जापान, दक्षिण कोरिया र दक्षिण एसियाका अन्य देशहरू ठूलो मात्रामा आयातित ऊर्जा स्रोतमा निर्भर छन्।

ऊर्जा लागत बढ्दा उद्योग, यातायात र विद्युत् उत्पादनको खर्च बढ्न सक्छ। त्यसको प्रभाव उत्पादन लागत र उपभोक्ता बजारमा समेत पर्न सक्छ।

LNG आपूर्तिमा अवरोध आएपछि चीन, भारत र पाकिस्तानका कम्पनीहरूले वैकल्पिक आपूर्तिको खोजी बढाएको रोयटर्सले जनाएको छ।

बजारमा आशा र जोखिम दुवै

हालको अवस्थामा विश्व ऊर्जा बजारमा दुई विपरीत संकेत देखिएका छन्। एकातर्फ साउदी अरबले वैकल्पिक मार्गबाट थप कच्चा तेल उपलब्ध गराउने प्रयास गरेको छ र त्यसले तत्काल आपूर्ति चिन्ता केही कम गरेको छ। अर्कोतर्फ होर्मुज र रेड सी क्षेत्रमा जहाज आवागमन तथा सुरक्षा जोखिमका कारण दीर्घकालीन अनिश्चितता कायमै छ।

यही कारण तेल बजारमा मूल्य घटेको अवस्थामा पनि लगानीकर्ता र ऊर्जा कम्पनीहरूले आगामी आपूर्ति अवस्थालाई नजिकबाट नियालिरहेका छन्।

नेपालजस्ता आयातनिर्भर देशमा सम्भावित प्रभाव

नेपालको अर्थतन्त्रमा पेट्रोलियम पदार्थको आयातको महत्वपूर्ण भूमिका भएकाले अन्तर्राष्ट्रिय तेल मूल्यमा हुने ठूलो परिवर्तनको अप्रत्यक्ष प्रभाव नेपाली बजारमा पनि पर्न सक्छ।

अन्तर्राष्ट्रिय मूल्य बढ्दा पेट्रोलियम पदार्थको आयात लागत बढ्न सक्छ। त्यसको असर यातायात, ढुवानी तथा विभिन्न वस्तु र सेवाको लागतमा देखिन सक्छ। तर नेपालमा वास्तविक मूल्य प्रभाव निर्धारण गर्दा अन्तर्राष्ट्रिय तेल मूल्यसँगै विनिमय दर, कर, आयात लागत र घरेलु मूल्य निर्धारण प्रणालीजस्ता अन्य पक्ष पनि महत्वपूर्ण हुन्छन्।

त्यसैले अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा तेलको मूल्य बढेको समाचारलाई मात्र आधार बनाएर नेपालमा कति मूल्य बढ्छ भन्ने निश्चित निष्कर्ष निकाल्न सकिँदैन।

ऊर्जा सुरक्षाको नयाँ बहस

मध्यपूर्वको पछिल्लो घटनाक्रमले विश्वका देशहरूका लागि ऊर्जा सुरक्षाको महत्व फेरि उजागर गरेको छ। एउटा क्षेत्रमा उत्पन्न सैन्य तनावले हजारौँ किलोमिटर टाढाका देशको इन्धन, उद्योग र उपभोक्ता बजारलाई समेत प्रभावित गर्न सक्ने अवस्था देखिएको छ।

यसले देशहरूलाई ऊर्जा स्रोत विविधीकरण, वैकल्पिक आपूर्ति मार्ग, रणनीतिक भण्डारण र नवीकरणीय ऊर्जामा लगानी बढाउने विषयमा थप सोच्न बाध्य बनाउन सक्छ।

दीर्घकालीन रूपमा सौर्य, जलविद्युत्, वायु ऊर्जा तथा अन्य वैकल्पिक स्रोतको विकासले आयातित जीवाश्म इन्धनमा निर्भरता घटाउन सहयोग गर्न सक्छ। यद्यपि त्यस्तो परिवर्तन तत्काल हुने प्रक्रिया भने होइन।

निष्कर्ष

मध्यपूर्वमा जारी तनावले विश्व ऊर्जा बजारलाई अझै संवेदनशील अवस्थामा राखेको छ। पछिल्लो दिनमा कच्चा तेलको मूल्य केही घटे पनि होर्मुज जलडमरूमध्य र रेड सी क्षेत्रमा ढुवानी जोखिम कायम रहेकाले आपूर्ति तथा मूल्यको भविष्य अनिश्चित छ।

तेल तथा ग्यासको मूल्यमा हुने उतारचढावले विश्वव्यापी मुद्रास्फीति, ढुवानी लागत, उद्योग र उपभोक्ता बजारमा प्रभाव पार्न सक्छ। त्यसैले आगामी दिनमा मध्यपूर्वको सुरक्षा अवस्था, समुद्री ढुवानीको सामान्यीकरण र वैकल्पिक ऊर्जा आपूर्तिको क्षमताले विश्व ऊर्जा बजारको दिशामा महत्वपूर्ण भूमिका खेल्ने देखिन्छ।

विश्व ऊर्जा बजारका लागि अहिलेको मुख्य चुनौती केवल तेलको मूल्य होइन, आपूर्ति मार्ग कति सुरक्षित र स्थिर रहन्छ भन्ने विषय बनेको छ।