बसाइँसराइ रोक्न छथर जोरपाटीको नयाँ पहल, अब आकर्षणको केन्द्रमा सुरक्षित आवास

धनकुटाको छथर जोरपाटी गाउँपालिकाले गाउँबाट हुने बसाइँसराइलाई कम गर्ने उद्देश्यले नयाँ कार्यक्रम अघि सारेको छ। विगतमा बाहिरबाट बसाइँ सरेर आउने परिवारलाई दुहुनो गाई उपलब्ध गराउने कार्यक्रम सञ्चालन गरेको गाउँपालिकाले अब त्यसको स्थानमा सुरक्षित आवास उपलब्ध गराउने योजना अघि सारेको हो।

गाउँपालिकाका अनुसार आगामी आर्थिक वर्ष २०८३/८४ को नीति तथा कार्यक्रममा बसाइँ सरेर आउने परिवारका लागि सुरक्षित आवासको व्यवस्था गर्ने विषयलाई प्राथमिकतामा राखिएको छ। स्थानीय तहले जनसंख्या टिकाइराख्न केवल आर्थिक सहयोग वा कृषि तथा पशुपालनमा आधारित प्रोत्साहन पर्याप्त नहुने भन्दै सुरक्षित र व्यवस्थित बसोबासलाई पनि महत्वपूर्ण आधारका रूपमा अघि सारेको हो।

यसअघि छथर जोरपाटीले नयाँ परिवारलाई गाउँमा आकर्षित गर्न दुहुनो गाई दिने कार्यक्रम सञ्चालन गरेको थियो। स्थानीय उत्पादन, पशुपालन र परिवारको आयआर्जनसँग जोडिएको उक्त कार्यक्रमबाट गाउँमा बस्न चाहने परिवारलाई प्रोत्साहन गर्ने प्रयास गरिएको थियो। अब भने गाउँपालिकाले आवासलाई प्राथमिकता दिएर आफ्नो रणनीतिमा परिवर्तन गर्न लागेको हो।

गाउँपालिकाको नयाँ योजनाको उद्देश्य बसाइँसराइको कारण पहिचान गरेर स्थानीय स्तरमै बस्न सक्ने वातावरण निर्माण गर्नु हो। सुरक्षित घरसँगै रोजगारी, कृषि, शिक्षा, स्वास्थ्य, खानेपानी तथा अन्य आधारभूत सेवाको पहुँच विस्तार गर्न सकेमा गाउँमा जनसंख्या टिकाउन सकिने स्थानीय सरकारको अपेक्षा छ।

विपन्न परिवारलाई निःशुल्क विद्युत्

बसोबासलाई सहज बनाउने योजनासँगै गाउँपालिकाले विपन्न परिवारका लागि विद्युत् महसुलमा राहत दिने कार्यक्रम पनि अघि सारेको छ। ‘उज्यालो कार्यक्रम’ अन्तर्गत पहिचान भएका विपन्न स्थायी बासिन्दालाई न्यूनतम विद्युत् महसुल निःशुल्क उपलब्ध गराउने योजना छ। तर उद्योग तथा व्यवसायमा प्रयोग हुने विद्युत्को महसुल भने सम्बन्धित व्यक्ति वा संस्थाले नै तिर्नुपर्ने व्यवस्था गरिएको छ।

यसले न्यून आय भएका परिवारको दैनिक खर्च घटाउनुका साथै गाउँमा आधारभूत सेवा प्राप्त गर्न सहज वातावरण बनाउने अपेक्षा गरिएको छ।

बालबालिकाको भविष्यका लागि बचत

गाउँपालिकाले जन्मिने बालबालिकाको भविष्य सुरक्षित गर्न ‘शिशु बचत लखपति कार्यक्रम’ पनि सञ्चालन गर्ने जनाएको छ। कार्यक्रमअन्तर्गत बच्चा जन्मिएपछि उसको नाममा बैंक खाता खोलेर रकम जम्मा गरिनेछ। बच्चा १८ वर्ष पुगेपछि उक्त रकम शिक्षा वा आवश्यक अन्य प्रयोजनमा प्रयोग गर्न सक्ने व्यवस्था मिलाउने योजना छ।

यस प्रकारको कार्यक्रमले परिवारलाई गाउँमै बस्न प्रोत्साहित गर्नुका साथै बालबालिकाको शिक्षा र भविष्यका लागि आर्थिक आधार तयार गर्ने स्थानीय सरकारको उद्देश्य देखिन्छ।

स्वास्थ्य र सामाजिक सुरक्षामा जोड

गाउँपालिकाले परिवारलाई स्वास्थ्य बीमामा समेत राहत दिने योजना बनाएको छ। प्रत्येक परिवारलाई स्वास्थ्य बीमामा ५० प्रतिशत अनुदान उपलब्ध गराउने तथा ‘क’ र ‘ख’ वर्गका अपाङ्गता भएका व्यक्तिका परिवारलाई निःशुल्क स्वास्थ्य बीमा उपलब्ध गराउने नीति अघि सारिएको छ।

गर्भवती तथा शिशुको स्वास्थ्यलाई लक्षित कार्यक्रमलाई पनि निरन्तरता दिइने भएको छ। गर्भवती महिलालाई दिइँदै आएको ९ हजार रुपैयाँ प्रोत्साहन रकमलाई निरन्तरता दिने तथा ग्रामीण क्षेत्रमा घुम्ती अल्ट्रासाउन्ड सेवा सञ्चालन गर्ने योजना पनि छ।

कृषि र रोजगारीलाई मुख्य आधार

छथर जोरपाटीको अर्थतन्त्रमा कृषिको भूमिका महत्वपूर्ण भएकाले गाउँपालिकाले कृषि र पशुपालनलाई रोजगारी तथा आत्मनिर्भरतासँग जोड्ने नीति लिएको छ। कृषि उत्पादन बढाउने, उत्पादन क्षेत्रलाई पकेट क्षेत्रका रूपमा विकास गर्ने तथा स्थानीय स्तरमै रोजगारी सिर्जना गर्ने कार्यक्रमलाई प्राथमिकता दिइएको छ।

स्थानीय स्तरमा पर्याप्त आम्दानीको अवसर नहुँदा ग्रामीण क्षेत्रबाट शहर तथा अन्य स्थानतर्फ जनसंख्या जाने समस्या देखिन्छ। त्यसैले सुरक्षित आवाससँगै आयआर्जनका अवसर सिर्जना गर्न सकिएमा बसाइँसराइ नियन्त्रण गर्ने प्रयासलाई थप प्रभावकारी बनाउन सकिने अपेक्षा गरिएको छ।

शिक्षा र पूर्वाधार पनि प्राथमिकतामा

गाउँपालिकाले विद्यालय उमेरका बालबालिकालाई शिक्षाको पहुँचमा ल्याउने अभियानसँगै प्रविधिमैत्री शिक्षा, भौतिक पूर्वाधार, छात्रवृत्ति, सीप विकास र खेलकुदका कार्यक्रमलाई अघि बढाउने जनाएको छ। खानेपानीतर्फ ‘एक घर, एक धारा’ नीतिलाई अगाडि बढाउने तथा विभिन्न खानेपानी आयोजनाका लागि संघ र प्रदेश सरकारसँग सहकार्य गर्ने योजना छ।

सडक गुरुयोजना कार्यान्वयन, आयोजना बैंक निर्माण, सडक मर्मत तथा जलवायु अनुकूल पूर्वाधार विकासलाई पनि प्राथमिकतामा राखिएको छ। सुरक्षित र व्यवस्थित बस्ती निर्माणलाई गाउँपालिकाले आफ्नो दीर्घकालीन विकाससँग जोडेको देखिन्छ।

गाईबाट आवाससम्मको रणनीति

छथर जोरपाटीको नयाँ पहलले गाउँमा मानिस टिकाउन आवश्यकताअनुसार कार्यक्रम परिवर्तन गर्न खोजेको देखिन्छ। पहिले बसाइँ सर्ने परिवारलाई दुहुनो गाई दिएर आयआर्जनमा सहयोग गर्ने नीति थियो भने अब सुरक्षित आवासलाई प्राथमिकतामा राखिएको छ।

तर बसाइँसराइ रोक्न आवास मात्र पर्याप्त हुने वा नहुने विषय कार्यान्वयनसँग जोडिनेछ। गाउँमै रोजगारी, गुणस्तरीय शिक्षा, स्वास्थ्य सेवा, सडक, खानेपानी र आयआर्जनका अवसर विस्तार गर्न सकिएमा सुरक्षित आवासको कार्यक्रमले दीर्घकालीन प्रभाव पार्न सक्ने देखिन्छ। गाउँपालिकाले यी विभिन्न क्षेत्रलाई एउटै नीति तथा कार्यक्रममा समेटेको छ।

यसरी छथर जोरपाटीले बसाइँसराइको चुनौतीलाई सम्बोधन गर्न ‘आवाससहितको सुरक्षित र सुविधायुक्त गाउँ’ निर्माण गर्ने दिशामा आफ्नो कार्यक्रम केन्द्रित गरेको छ। अब योजनाको प्रभाव वास्तविक रूपमा देखाउन यसको लाभ लक्षित परिवारसम्म पुग्ने र अन्य विकास कार्यक्रमसँग प्रभावकारी रूपमा जोडिने विषय महत्वपूर्ण हुनेछ।