भूकम्पले कमजोर बनेको जाजरकोटको सेतो दरबारको एक भाग भत्कियो

जाजरकोट — ऐतिहासिक तथा पुरातात्त्विक महत्त्व बोकेको जाजरकोटको प्रसिद्ध सेतो दरबार थप जीर्ण बन्दै गएको छ। लामो समयदेखि पुनर्निर्माणको पर्खाइमा रहेको दरबारको एक भाग बिहीबार बिहान भत्किएपछि यसको संरक्षण र भविष्यबारे फेरि गम्भीर प्रश्न उठेको छ। वि.सं. २०८० कात्तिक १७ गते रामीडाँडा केन्द्रबिन्दु भएर गएको भूकम्पपछि दरबारको संरचना निकै कमजोर बनेको थियो।

जाजरकोटका प्रमुख जिल्ला अधिकारी नवराज बरालका अनुसार भूकम्पपछि जोखिममा रहेको दरबारको एउटा भाग अहिले पूर्ण रूपमा ढलेको हो। भूकम्पपछि भवनभित्रबाट प्रशासनिक काम सञ्चालन गर्न असुरक्षित भएपछि जिल्ला प्रशासन कार्यालयलाई परिसरमै बनाइएको अस्थायी संरचनामा सारिएको थियो। नागरिकता, राहदानी तथा राष्ट्रिय परिचयपत्रलगायतका प्रशासनिक सेवा पनि त्यही अस्थायी संरचनाबाट सञ्चालन हुँदै आएका छन्।

दुई शताब्दीभन्दा पुरानो सम्पदा

खलङ्गाको अग्लो स्थानमा रहेको सेतो दरबार जाजरकोटको राजकीय इतिहाससँग प्रत्यक्ष जोडिएको सम्पदा हो। उपलब्ध ऐतिहासिक विवरणअनुसार यो दरबार वि.सं. १८५२ मा तत्कालीन जाजरकोटी राजा इन्द्रनारायण शाहको शासनकालमा निर्माण गरिएको थियो। राज्य सञ्चालनका लागि आवश्यक थप संरचनाको आवश्यकता भएपछि दरबार निर्माण गरिएको र त्यसमा स्थानीय जनताको श्रमदानसमेत प्रयोग भएको इतिहास पाइन्छ।

सेतो दरबारभन्दा अगाडि सोही क्षेत्र आसपास रातो दरबार रहेको बताइन्छ। रातो दरबारबाट जाजरकोट राज्यको शासन सञ्चालन हुने गरेको इतिहासमा उल्लेख छ। अहिले रातो दरबारमा जिल्ला समन्वय समितिको कार्यालय सञ्चालन हुँदै आएको छ। यसरी जाजरकोटका पुराना दरबारहरू केवल भवनका रूपमा नभई राज्य सञ्चालन, प्रशासन र स्थानीय इतिहाससँग जोडिएका महत्वपूर्ण संरचना हुन्।

भूकम्पसँग पटक–पटक जुधेको दरबार

सेतो दरबारले आफ्नो लामो इतिहासमा एकभन्दा बढी शक्तिशाली भूकम्पको असर बेहोरेको छ। वि.सं. १९९० को ठूलो भूकम्पबाट दरबारमा गम्भीर क्षति पुगेपछि त्यसको पुनर्निर्माण गरिएको थियो। पुनर्निर्माणका क्रममा भक्तपुरबाट नेवार समुदायका दक्ष कालीगढ तथा इन्जिनियर ल्याएर पुरानो वास्तुशैली र कलात्मक पक्षलाई जोगाउने प्रयास गरिएको बताइन्छ।

पुराना विवरणमा दरबार पहिलेको समयमा अहिलेको संरचनाभन्दा अग्लो रहेको उल्लेख पाइन्छ। कतिपय विवरणले पाँचदेखि सात तलासम्मको संरचना रहेको बताउँछन् भने भूकम्पपछिको पुनर्निर्माणमा यसलाई तीनतले स्वरूपमा ल्याइएको इतिहासविद्हरूको भनाइ छ। पुरानो दरबारको वास्तविक संरचना र स्वरूपबारे अझै विस्तृत अध्ययन आवश्यक रहेको संरक्षण अभियन्ताहरू बताउँछन्।

वि.सं. २०४५ सालको भूकम्पबाट पनि दरबारको केही भागमा क्षति पुगेको थियो। त्यसपछि पुनः मर्मत तथा पुनर्निर्माण गरिएको थियो। यसरी पटक–पटक प्राकृतिक विपत्तिको सामना गर्दै आएको दरबार पछिल्लो जाजरकोट भूकम्पपछि भने निकै कमजोर अवस्थामा पुगेको हो।

पुनर्निर्माणमा ढिलाइ हुँदा थप क्षति

२०८० सालको भूकम्पपछि दरबारका भित्तामा चिरा परेको थियो। संरचना असुरक्षित भएपछि प्रशासनिक कार्यालय हटाइएको थियो। वर्षा र अन्य मौसमी प्रभावबाट थप क्षति हुन नदिन केही समय दरबारलाई त्रिपालले समेत ढाकिएको थियो। तर दीर्घकालीन संरक्षण र पुनर्निर्माणको काम अपेक्षित गतिमा अघि बढ्न नसक्दा कमजोर संरचनामा थप क्षति हुँदै गएको देखिएको छ।

पुनर्निर्माणको जिम्मेवारी पुरातत्त्व विभागसँग सम्बन्धित भएपछि प्रक्रिया थप जटिल भएको र अन्य निकायले सहज रूपमा काम अघि बढाउन नसकेको बताइएको छ। यही बीचमा लामो समयसम्म संरचना खुला वातावरणको प्रभावमा रहँदा भूकम्पले कमजोर बनाएको भाग झन् जोखिमपूर्ण बन्दै गएको थियो। अन्ततः त्यसैमध्ये एउटा भाग भत्किएको हो।

इतिहास हराउने जोखिम

दरबारको एउटा भाग भत्किएपछि स्थानीयवासी र सम्पदा संरक्षण अभियन्ताहरूले बाँकी संरचना जोगाउन तत्काल पहल गर्नुपर्ने बताएका छन्। उनीहरूका अनुसार सेतो दरबारलाई सामान्य सरकारी भवनको दृष्टिले मात्र हेर्न मिल्दैन। यो जाजरकोटको राजकीय इतिहास, पुरानो वास्तुकला, स्थानीय संस्कृति र कर्णालीको ऐतिहासिक पहिचानसँग जोडिएको सम्पदा हो।

जाजरकोट सम्पदा संरक्षण प्रतिष्ठानले यसलाई संग्रहालयका रूपमा विकास गर्ने अवधारणासमेत अघि सारेको थियो। सेतो दरबार र रातो दरबारलाई जोडेर जाजरकोटको राजकीय इतिहास, पुरातात्त्विक सामग्री र स्थानीय संस्कृतिलाई संरक्षण गर्ने केन्द्र बनाउन सकिने संरक्षणकर्मीहरूको धारणा छ।

मौलिक स्वरूप जोगाएर पुनर्निर्माणको माग

संरक्षण अभियन्ताहरूले अब गरिने काम केवल भत्किएको भागमा नयाँ निर्माण गर्ने किसिमको हुन नहुने बताएका छन्। उनीहरूले पहिले विस्तृत प्राविधिक तथा पुरातात्त्विक अध्ययन गरेर दरबारको मौलिक वास्तुशैली पहिचान गर्नुपर्नेमा जोड दिएका छन्।

भूकम्प प्रतिरोधी प्रविधि प्रयोग गरे पनि दरबारको ऐतिहासिक स्वरूप, झ्याल–ढोका, वास्तुकला र अन्य मौलिक विशेषता जोगाउनुपर्ने माग छ। बाँकी संरचना पनि जोखिममा रहेकाले तत्काल सुरक्षित व्यवस्थापन नगरे थप भाग भत्किन सक्ने चिन्ता व्यक्त गरिएको छ।

सेतो दरबारको एक भाग ढल्नु एउटा पुरानो भवनमा भएको क्षति मात्र नभई जाजरकोटको इतिहाससँग जोडिएको सम्पदा कमजोर हुँदै जानुको संकेत भएको स्थानीय संरक्षणकर्मीहरूको भनाइ छ। त्यसैले बाँकी संरचना सुरक्षित राख्दै ऐतिहासिक प्रमाण र मौलिकता जोगाएर पुनर्निर्माण गर्नुपर्ने आवाज बलियो बनेको छ।

झन्डै दुई सय वर्षभन्दा लामो इतिहास बोकेको यो दरबारले जाजरकोटको राजकीय शासनदेखि आधुनिक प्रशासनिक व्यवस्थासम्मका धेरै परिवर्तन देखिसकेको छ। अब यसको संरक्षणमा हुने ढिलाइले भवनसँगै त्यसमा जोडिएको इतिहास, वास्तुकला र सांस्कृतिक पहिचानसमेत गुम्ने जोखिम बढाएको छ।