भूकम्पको अनुमान गलत साबित, विशाल पहिरोले निम्त्याएको थियो ल्हेन्देमा बाढी

ल्हेन्दे खोलाको बाढीबारे नयाँ तथ्य : भूकम्प होइन, विशाल पहिरो मुख्य कारण

काठमाडौं । नेपाल–तिब्बत सीमाक्षेत्रस्थित ल्हेन्दे खोलामा आएको विनाशकारी बाढी र लेदोको बहावबारे गरिएको वैज्ञानिक अध्ययनले घटनाको मुख्य कारण भूकम्प नभएको देखाएको छ। अन्तर्राष्ट्रिय वैज्ञानिक टोलीले विभिन्न भूकम्पीय तथ्यांक तथा भू–उपग्रहबाट प्राप्त तस्बिर अध्ययन गरेपछि ठूलो भूभाग खसेर गएको पहिरोले बाढीको अवस्था सिर्जना गरेको निष्कर्ष निकालेको हो।

घटना भएपछि प्रारम्भिक चरणमा भूकम्पका कारण पहाडको चट्टान र बरफ खसेको हुन सक्ने अनुमान गरिएको थियो। हिमताल वा अन्य जलस्रोत अचानक फुटेको सम्भावनाबारे पनि अनुसन्धान गरिएको थियो। तर, पछिल्लो अध्ययनमा प्राप्त सिस्मिक संकेतहरू सामान्य भूकम्पका भन्दा फरक देखिएपछि उक्त अनुमान कमजोर बनेको वैज्ञानिकहरूले बताएका छन्।

वैज्ञानिक विश्लेषणअनुसार घटनाका क्रममा लामो समयसम्म रहने कम आवृत्तिका भूकम्पीय तरङ्ग रेकर्ड भएका थिए। यस्तो संकेत ठूलो पहिरो वा भू–भागको आकस्मिक विस्थापनसँग बढी मेल खाने अध्ययनकर्ताहरूको भनाइ छ। पहिरोबाट उत्पन्न ऊर्जा भने करिब ५.७ म्याग्निच्युडको भूकम्पले निकाल्ने ऊर्जासँग तुलनायोग्य रहेको बताइएको छ।

भू–उपग्रहबाट प्राप्त थप तस्बिरहरूले पनि घटनाको प्रकृति बुझ्न महत्वपूर्ण भूमिका खेलेका छन्। करिब ५ हजार २०० मिटर उचाइको क्षेत्रमा ठूलो चट्टानी भूभाग भत्किएको र त्यस क्रममा हिमनदी तथा बरफसमेत तलतर्फ बगेको देखिएको वैज्ञानिक अध्ययनले जनाएको छ।

यसअघि हिमनदी मात्र खसेका कारण यति ठूलो भूकम्पीय संकेत उत्पन्न भएको हुन नसक्ने वैज्ञानिकहरूको विश्लेषण थियो। पछि प्राप्त उच्च गुणस्तरका भू–उपग्रह तस्बिरले ठूलो पहाडी संरचना नै भत्किएको पुष्टि गर्न सहयोग गरेको हो।

यस घटनालाई विज्ञहरूले एउटा विपद्ले अर्को विपद् निम्त्याउने ‘क्यास्केडिङ हाजार्ड’को उदाहरणका रूपमा व्याख्या गरेका छन्। विशाल पहिरोसँगै चट्टान, बरफ र लेदो तीव्र गतिमा तल झर्दा खोलाको बहावमा ठूलो परिवर्तन आएको र त्यसले विनाशकारी बाढीको रूप लिएको बताइएको छ।

यद्यपि बाढीमा यति ठूलो मात्रामा पानी कसरी थपियो भन्ने प्रश्नको पूर्ण उत्तर अझै अनुसन्धानकै क्रममा छ। हिमताल फुटेको प्रमाण अहिलेसम्म स्पष्ट रूपमा नदेखिएको वैज्ञानिकहरूले बताएका छन्। पहिरोका क्रममा उत्पन्न भएको अत्यधिक ताप र घर्षण तथा बाटोमा रहेको पानी र पुरानो बरफ मिसिँदा बहावको मात्रा असाधारण रूपमा बढेको हुन सक्ने एउटा सम्भावना अघि सारिएको छ।

विशेषज्ञहरूले हिमाली क्षेत्रमा बढ्दो तापक्रम र पर्माफ्रस्ट पग्लिने क्रमलाई पनि दीर्घकालीन जोखिमसँग जोडेर हेरेका छन्। चट्टान र बरफलाई स्थिर राख्न सहयोग गर्ने जमेको भूभाग कमजोर हुँदै गएमा उच्च हिमाली क्षेत्रमा ठूला पहिरो र त्यसबाट उत्पन्न हुने आकस्मिक बाढीको सम्भावना बढ्न सक्ने उनीहरूको चेतावनी छ।

ल्हेन्दे खोलाको घटनाले हिमाली क्षेत्रमा विपद् पूर्वानुमान र पूर्वसूचना प्रणालीलाई अझ प्रभावकारी बनाउनुपर्ने आवश्यकता पनि देखाएको छ। विशेषगरी पहिरोको स्रोत क्षेत्रदेखि नदी तथा बस्ती रहेको तल्लो भूभागसम्म जोखिमको निगरानी र तत्काल सूचना प्रवाह गर्न सक्ने प्रणाली विकास गर्नुपर्नेमा विज्ञहरूले जोड दिएका छन्।