धेरै बिजुली उत्पादन मात्र होइन, खपत बढाउन चीनबाट सिकौँ

नेपाल जलविद्युत्को ठूलो सम्भावना भएको देश हो। पछिल्लो समय विद्युत् उत्पादन बढ्दै गए पनि उत्पादन भएको बिजुलीलाई देशभित्रै प्रभावकारी रूपमा प्रयोग गर्ने, उद्योग विस्तार गर्ने र अतिरिक्त ऊर्जा व्यवस्थापन गर्ने चुनौती कायमै छ। यस्तो अवस्थामा चीनको ऊर्जा विकास र विद्युत् प्रयोगको अनुभव नेपालका लागि उपयोगी हुन सक्छ।

चीनले विद्युत् पहुँच विस्तारसँगै प्रसारण तथा वितरण पूर्वाधारमा ठूलो लगानी गरेको छ। दुर्गम क्षेत्रमा ग्रिड विस्तार कठिन भएका स्थानमा सौर्यजस्ता अफ-ग्रिड प्रणालीसमेत प्रयोग गरेर विद्युत् पहुँच पुर्‍याइएको अनुभवले नेपाललाई पनि भौगोलिक अवस्थाअनुसार फरक समाधान अपनाउन सकिने पाठ दिन्छ।

नेपालका लागि अर्को महत्वपूर्ण पाठ विद्युत् खपत बढाउने मात्र होइन, उत्पादनशील क्षेत्रमा खपत बढाउनु हो। उद्योग, विद्युतीय यातायात, कृषि, सिँचाइ, खाना पकाउने प्रविधि तथा डिजिटल पूर्वाधारमा बिजुलीको प्रयोग बढाउन सके आयातित पेट्रोलियम पदार्थमा निर्भरता घटाउन सकिन्छ।

चीनको अनुभवले स्मार्ट ग्रिड, ऊर्जा व्यवस्थापन र नवीकरणीय ऊर्जालाई प्रणालीमा जोड्न दीर्घकालीन योजना आवश्यक रहेको देखाउँछ। नेपालले पनि प्रसारण लाइन, वितरण प्रणाली, स्मार्ट मिटर, ऊर्जा भण्डारण र माग व्यवस्थापनमा लगानी बढाउनुपर्ने देखिन्छ।

विशेषगरी वर्षायाममा नेपालमा जलविद्युत् उत्पादन बढ्दा अतिरिक्त बिजुली खेर जाने अवस्था आउन सक्छ। चीनमा अतिरिक्त नवीकरणीय ऊर्जालाई हाइड्रोजन उत्पादनजस्ता क्षेत्रमा प्रयोग गर्ने अभ्यासबाट नेपालले पनि भविष्यमा वैकल्पिक ऊर्जा भण्डारण तथा उपयोगका उपाय खोज्न सक्छ।

तर चीनको मोडललाई जस्ताको तस्तै नेपालमा लागू गर्न सकिँदैन। चीनको ठूलो बजार, औद्योगिक क्षमता, भूगोल र राज्य संरचना नेपालभन्दा निकै फरक छन्। त्यसैले नेपालले आफ्नो आवश्यकता र क्षमताअनुसार चीनबाट दीर्घकालीन योजना, पूर्वाधारमा लगानी, प्रविधिको प्रयोग र उत्पादनशील विद्युत् खपतका पाठ लिनु उपयुक्त हुन्छ।

अन्ततः नेपालका लागि लक्ष्य केवल धेरै बिजुली उत्पादन गर्नु होइन, सस्तो, भरपर्दो र उत्पादनशील रूपमा बिजुली प्रयोग गरेर अर्थतन्त्रलाई बलियो बनाउनु हो। चीनको अनुभवबाट यही मूल पाठ सिक्न सकिन्छ।