बाढीमा बेपत्ता र मृतक पहिचान गर्न प्रहरीको यस्तो तयारी

भोटेकोशी बाढी : शव पहिचानमा प्रहरीको तीन तहको प्रक्रिया

काठमाडौं । भोटेकोशी नदीमा आएको विनाशकारी बाढीपछि ठूलो संख्यामा भेटिएका शवको पहिचान गर्न नेपाल प्रहरीले वैज्ञानिक तथा प्राविधिक विधिलाई प्राथमिकता दिएको छ। पहिचान नखुलेका शवलाई सम्बन्धित परिवारसम्म पुर्‍याउन प्रहरीले मुख्य रूपमा डीएनए परीक्षण, औँठाछाप परीक्षण र फोटोमार्फत पहिचान गर्ने प्रक्रिया अघि बढाएको छ।

बाढीका कारण कतिपय शव लामो समयसम्म पानी, माटो र भग्नावशेषमा रहेका कारण सामान्य रूपमा अनुहार वा शरीरका आधारमा पहिचान गर्न कठिन भएको प्रहरीले जनाएको छ। यस्तो अवस्थामा जैविक प्रमाण र उपलब्ध डिजिटल विवरणलाई जोडेर पहिचान गर्ने काम भइरहेको छ।

डीएनए परीक्षणलाई मुख्य आधार

शव पहिचानको सबैभन्दा विश्वसनीय माध्यमका रूपमा डीएनए परीक्षणलाई अघि सारिएको छ। बाढी प्रभावित क्षेत्रबाट फेला परेका शवका नमुना तथा हराइरहेका व्यक्तिका नजिकका आफन्तबाट संकलित नमुनालाई तुलना गरेर मृतकको पहिचान गर्ने प्रयास भइरहेको छ।

नेपाल प्रहरीको केन्द्रीय विधिविज्ञान प्रयोगशाला र नेपाल विज्ञान तथा प्रविधि प्रज्ञा–प्रतिष्ठान (नास्ट) मा डीएनए परीक्षण भइरहेको छ। कामलाई तीव्र बनाउन विदेशी विज्ञहरूको समेत प्राविधिक सहयोग लिइएको छ।

प्रहरीका अनुसार शवबाट डीएनए निकाल्ने प्रक्रिया सामान्य परीक्षणभन्दा जटिल हुन सक्छ। विशेषगरी हड्डी र दाँतबाट नमुना निकाल्नुपर्दा थप प्रशोधन र समय आवश्यक पर्ने भएकाले सबै नमुनाको नतिजा तत्काल प्राप्त नहुन सक्छ।

शव र आफन्तको डीएनए ‘म्याचिङ’

प्रहरीले हराइरहेका व्यक्तिका परिवारका सदस्यबाट संकलित नमुनालाई शवबाट निकालिएको डीएनएसँग तुलना गर्न Combined DNA Index System (CODIS) प्रयोग गरिरहेको छ।

यस प्रणालीमा मृतक र आफन्तको डीएनए प्रोफाइल राखेपछि सम्भावित जैविक सम्बन्ध पहिचान गर्न सहयोग पुग्छ। मिलान पुष्टि भएपछि कानुनी प्रक्रिया पूरा गरेर शव सम्बन्धित परिवारलाई बुझाउने तयारी गरिन्छ।

यो प्रक्रियाले विशेषगरी अनुहार पहिचान गर्न नसकिने अवस्थामा महत्वपूर्ण भूमिका खेल्ने देखिन्छ।

औँठाछापबाट पनि पहिचानको प्रयास

डीएनएसँगै प्रहरीले शवबाट सम्भव भएसम्म औँठाछाप निकाल्ने काम पनि गरिरहेको छ। प्राप्त औँठाछापलाई डिजिटल रूपमा प्रशोधन गरी उपलब्ध सरकारी जैविक विवरणसँग तुलना गरिन्छ।

राष्ट्रिय परिचयपत्रलगायतका प्रणालीमा रहेका विवरणसँग औँठाछाप मिलाएर मृतकको पहिचान गर्न सकिने भएकाले यो विधि तुलनात्मक रूपमा छिटो र कम खर्चिलो मानिन्छ।

तर बाढीमा लामो समय डुबेका वा क्षतिग्रस्त भएका शवमा हातका औँला सुरक्षित नरहेको अवस्थामा यो विधि प्रयोग गर्न कठिन हुन्छ। त्यसैले औँठाछाप सबै शवका लागि प्रभावकारी हुने अवस्था छैन।

फोटोबाट हराएका व्यक्तिसँग तुलना

तेस्रो विधिका रूपमा प्रहरीले फोटो भिडानलाई प्रयोगमा ल्याएको छ। बाढीपछि हराइरहेका व्यक्तिका फोटो र फेला परेका शवका उपलब्ध तस्बिरबीच तुलना गर्न प्राविधिक प्रणाली विकास गरिएको प्रहरीले जनाएको छ।

यसबाट शवको अनुहार वा शारीरिक विशेषता मिल्ने सम्भावना भएका व्यक्तिको पहिचान गर्न प्रारम्भिक आधार प्राप्त हुन सक्छ। तर अन्तिम पुष्टि गर्न आवश्यक अवस्थामा डीएनए वा अन्य प्रमाणलाई आधार बनाइनेछ।

हजारौँ नमुना संकलन, परीक्षणमा दबाब

प्रहरीका अनुसार शव पहिचानका लागि मृतक र आफन्तका हजारौँ डीएनए नमुना संकलन भइसकेका छन्। ठूलो संख्यामा नमुना संकलन भएपछि प्रयोगशालामा परीक्षणको चाप पनि बढेको छ।

उपलब्ध विवरणअनुसार एक हजारभन्दा बढी शव व्यवस्थापन भइसकेका छन् भने मृतक तथा सम्भावित आफन्तबाट तीन हजारभन्दा बढी डीएनए नमुना संकलन गरिएको छ। परीक्षणको गति बढाउन थप प्रयोगशाला सञ्चालनको तयारीसमेत गरिएको छ।

परीक्षणमा समय र प्राविधिक चुनौती

शवको अवस्था, नमुनाको गुणस्तर र परीक्षण प्रक्रियाअनुसार डीएनए पहिचानमा फरक–फरक समय लाग्न सक्छ। हड्डी तथा दाँतबाट डीएनए निकाल्दा थप प्रशोधन आवश्यक पर्ने भएकाले कतिपय नमुना पुनः परीक्षण गर्नुपर्ने अवस्था पनि आउन सक्छ।

प्रहरीले परीक्षणको क्षमता बढाउन थप उपकरण र जनशक्ति परिचालन गरिरहेको छ। बागमती प्रदेश प्रहरी कार्यालय हेटौँडामा समेत प्रयोगशाला सञ्चालन गर्ने तयारी अघि बढाइएको बताइएको छ।

परिवारका लागि पहिचान किन महत्वपूर्ण ?

प्राकृतिक विपत्तिपछि हराएका आफन्तको अवस्था थाहा नपाउँदा परिवार लामो समयसम्म अनिश्चिततामा रहन्छ। शवको वैज्ञानिक पहिचानले मृतकको वास्तविक विवरण पुष्टि गर्नुका साथै परिवारलाई अन्तिम संस्कार तथा अन्य कानुनी प्रक्रिया अघि बढाउन आधार दिन्छ।

त्यसैले अहिलेको अवस्थामा शव खोज्नु मात्र नभई फेला परेका प्रत्येक शवको सही पहिचान र अभिलेखीकरण पनि विपद् व्यवस्थापनको महत्वपूर्ण हिस्सा बनेको छ।

भोटेकोशी बाढीबाट उत्पन्न मानवीय क्षतिको वास्तविक विवरण संकलन गर्ने क्रममा प्रहरीले डीएनए, औँठाछाप र फोटो भिडानलाई एकसाथ अघि बढाएर पहिचान प्रक्रियालाई व्यवस्थित बनाउने प्रयास गरिरहेको छ।