हर्मुज जलडमरूमा ट्यांकरमाथि आक्रमणको दाबी, समुद्री सुरक्षामा थप चिन्ता

काठमाडौं । मध्यपूर्वमा जारी द्वन्द्वका बीच विश्वकै महत्वपूर्ण समुद्री व्यापारिक मार्गमध्ये एक हर्मुज जलडमरूमा तेल ट्यांकरमाथि आक्रमण भएको दाबीपछि अन्तर्राष्ट्रिय समुद्री यातायातको सुरक्षालाई लिएर चिन्ता थपिएको छ।

इरानको इस्लामिक रिभोलुसनरी गार्ड कर्प्स (आईआरजीसी) ले टोगोको झण्डा बोकेको ‘ट्रेन्ड’ नामक तेल ट्यांकरलाई आक्रमण गरी रोकेको दाबी गरेको छ। इरानी पक्षका अनुसार उक्त जहाजले आफूले तोकेको प्रतिबन्धित मार्गबाट ‘अवैध रूपमा’ पार गर्न खोजेपछि कारबाही गरिएको हो। जहाजमा आगलागी भएपछि त्यसलाई रोकिएको दाबी गरिएको छ।

तर इरानको दाबीलाई घटनाको प्रारम्भिक चरणमा स्वतन्त्र रूपमा पुष्टि गर्न सकिएको छैन। बेलायतको UK Maritime Trade Operations (UKMTO) ले भने हर्मुज जलडमरूमा एउटा ट्यांकरमा अज्ञात प्रक्षेप्यास्त्र वा वस्तु प्रहार भएको र त्यसबाट आगलागी भएको जानकारी दिएको छ। आगो नियन्त्रणमा आइसकेको तथा जहाजमा रहेका चालक दलका सदस्य सुरक्षित रहेको बताइएको छ।

हर्मुज किन महत्वपूर्ण छ?

इरान र ओमानबीच रहेको हर्मुज जलडमरू विश्वको ऊर्जा आपूर्तिका लागि अत्यन्त महत्वपूर्ण समुद्री मार्ग हो। फारसको खाडीबाट बाहिरिने ठूलो परिमाणको तेल तथा ग्यास यही बाटो हुँदै अन्तर्राष्ट्रिय बजारतर्फ जाने गर्छ।

पछिल्लो समय सुरक्षा जोखिम बढेपछि यहाँबाट व्यापारिक जहाजको आवागमन सामान्य अवस्थाको तुलनामा निकै घटेको छ। रोयटर्सका अनुसार सेप्टेम्बर १७ मा केवल चारवटा कमोडिटी जहाजले जलडमरू पार गरेका थिए, जबकि पछिल्लो १० दिनको औसत करिब १६ थियो।

यसले जहाज सञ्चालक तथा ऊर्जा कम्पनीहरूले जोखिम मूल्यांकन गर्दै आफ्नो मार्ग र यात्राको समय परिवर्तन गरिरहेको संकेत गर्छ।

लगातार बढ्दैछन् समुद्री घटना

हर्मुज आसपास पछिल्ला केही सातामा व्यापारी तथा तेलवाहक जहाजसँग सम्बन्धित धेरै सुरक्षा घटना भएका छन्। अन्तर्राष्ट्रिय समुद्री संगठन (IMO) का अनुसार सेप्टेम्बर १६ सम्म हर्मुज र आसपासको क्षेत्रमा ८० वटा अन्तर्राष्ट्रिय पानीजहाजमाथिका आक्रमण पुष्टि भएका छन्। ती घटनामा कम्तीमा २२ जना समुद्री कर्मचारीको मृत्यु भएको संगठनले जनाएको छ।

IMO ले व्यापारिक जहाज र त्यसमा कार्यरत चालक दललाई द्वन्द्वको निशाना नबनाउन सम्बन्धित पक्षलाई आग्रह गरेको छ। संगठनका अनुसार समुद्री यातायातमा हुने यस्ता घटनाको असर केवल जहाज र चालक दलमा सीमित नरही विश्वव्यापी आपूर्ति शृंखला र अर्थतन्त्रसम्म पुग्न सक्छ।

तेल आपूर्तिमा असर पर्ने चिन्ता

हर्मुज जलडमरूमा जहाजको आवागमन प्रभावित हुँदा यसको प्रत्यक्ष असर ऊर्जा बजारमा पर्न सक्छ। तेल तथा ग्यास ढुवानीमा ढिलाइ भएमा आयातमा निर्भर मुलुकको आपूर्ति व्यवस्थामा दबाब पर्न सक्ने जोखिम रहन्छ।

हालैका घटनाका कारण केही जहाजले आफ्नो ट्रान्सपोन्डर बन्द गर्ने वा वैकल्पिक ढुवानी रणनीति अपनाउने गरेको रोयटर्सले उल्लेख गरेको छ। यसले समुद्री मार्गमा जहाजको निगरानी र सुरक्षा व्यवस्थापन थप जटिल बनाएको छ।

चालक दलको सुरक्षामाथि मुख्य ध्यान

समुद्री सुरक्षा निकायहरूले अहिले जहाज सञ्चालकलाई हर्मुज हुँदै यात्रा गर्दा विशेष सावधानी अपनाउन आग्रह गरेका छन्। UKMTO ले जहाजहरूलाई शंकास्पद गतिविधि देखिएमा तत्काल जानकारी गराउन तथा क्षेत्रबाट पार हुने क्रममा सतर्क रहन अनुरोध गरेको छ।

यसैबीच, हर्मुज आसपास भएका घटनाको जिम्मेवारी र घटनाको वास्तविक स्वरूपबारे विभिन्न पक्षका दाबी फरक–फरक छन्। त्यसैले प्रत्येक घटनाको स्वतन्त्र पुष्टि र अनुसन्धानलाई महत्वपूर्ण मानिएको छ।

मध्यपूर्वको द्वन्द्व लम्बिँदै जाँदा हर्मुज जलडमरूको सुरक्षा अन्तर्राष्ट्रिय चासोको विषय बनेको छ। व्यापारिक जहाजको नियमित आवागमन पुनःस्थापित गर्न नसकिएमा यसको प्रभाव ऊर्जा ढुवानी, अन्तर्राष्ट्रिय व्यापार र विश्वव्यापी आपूर्ति शृंखलासम्म फैलिन सक्ने जोखिम रहेको छ।