ब्रह्माण्डको विस्तारमा आयो परिवर्तन, नयाँ अध्ययनले उठायो प्रश्न

काठमाडौं । ब्रह्माण्ड निरन्तर फैलिरहेको तथ्य खगोल विज्ञानको स्थापित मान्यतामध्ये एक हो। तर पछिल्ला अनुसन्धानले यसको विस्तार सधैं एउटै गतिमा भइरहेको नहुन सक्ने संकेत दिएका छन्। नयाँ अध्ययनहरूले विशेषगरी ब्रह्माण्डको विस्तारलाई तीव्र बनाइरहेको मानिएको ‘डार्क एनर्जी’ समयसँगै परिवर्तन भइरहेको हुन सक्ने सम्भावनातर्फ ध्यान खिचेका छन्।

वैज्ञानिकहरूले आकाशगंगा तथा अन्य खगोलीय संरचनाको वितरण, टाढाका सुपरनोभा र ब्रह्माण्डीय दूरीसम्बन्धी तथ्यांकको विश्लेषण गरेर ब्रह्माण्डको विगत र वर्तमान विस्तारको तुलना गरिरहेका छन्। यस्ता अध्ययनबाट पछिल्लो समय ब्रह्माण्डको विस्तारमा हुने तीव्रता पहिलेको मानक मोडलले अनुमान गरेजस्तो स्थिर नहुन सक्ने संकेत प्राप्त भएका छन्।

यस अनुसन्धानमा डार्क एनर्जी मुख्य विषय बनेको छ। वैज्ञानिक मान्यताअनुसार ब्रह्माण्डको विस्तारलाई तीव्र बनाउने प्रमुख कारकमध्ये डार्क एनर्जी एक हो। यसलाई लामो समयदेखि स्थिर प्रकृतिको शक्ति मानिँदै आएको थियो। तर नयाँ अवलोकनले यसको प्रभाव समयसँगै बदलिन सक्ने सम्भावना देखाएपछि ब्रह्माण्डको वर्तमान मोडलमाथि थप बहस सुरु भएको छ।

विशेषगरी Dark Energy Spectroscopic Instrument (DESI) बाट प्राप्त ठूलो मात्राको तथ्यांकले वैज्ञानिकहरूलाई ब्रह्माण्डको विस्तार इतिहास अझ सूक्ष्म रूपमा अध्ययन गर्ने अवसर दिएको छ। DESI ले आकाशगंगाहरूको ठूलो त्रिआयामिक नक्सा तयार गर्दै आएको छ, जसबाट विभिन्न समयखण्डमा ब्रह्माण्डीय संरचनाको विकास अध्ययन गर्न सकिन्छ।

नयाँ विश्लेषणहरूमा डार्क एनर्जी स्थिर नभई गतिशील हुन सक्ने संकेत भेटिएका छन्। केही अध्ययनले डार्क एनर्जीको प्रभाव कमजोर हुँदै गएको सम्भावना औंल्याएका छन्। त्यसो भए ब्रह्माण्डको विस्तारको गति भविष्यमा थप सुस्त हुन सक्ने वा यसको विस्तारसम्बन्धी व्यवहार अहिलेको मानक सिद्धान्तभन्दा फरक हुन सक्ने सम्भावना वैज्ञानिकहरूले अध्ययन गरिरहेका छन्।

यद्यपि वैज्ञानिक समुदायमा यस विषयमा पूर्ण सहमति भने बनिसकेको छैन। केही अनुसन्धानले डार्क एनर्जी परिवर्तनशील रहेको संकेतलाई समर्थन गरे पनि अन्य विश्लेषणले प्राप्त प्रमाणलाई अझै निर्णायक मान्न नसकिने बताएका छन्। कतिपय अध्ययनमा प्रयोग गरिएको सुपरनोभा तथ्यांक वा अन्य डेटासेट परिवर्तन गर्दा डार्क एनर्जीको गतिशीलताबारे देखिएको प्रमाण कमजोर हुने पाइएको छ।

यसले ब्रह्माण्ड विज्ञानको प्रचलित ΛCDM मोडलमाथि नयाँ बहस जन्माएको छ। यो मोडलले डार्क एनर्जीलाई ब्रह्माण्डीय स्थिरांकका रूपमा व्याख्या गर्छ। यदि भविष्यका थप अवलोकनले डार्क एनर्जी वास्तवमै समयसँगै परिवर्तन हुने पुष्टि गरेमा ब्रह्माण्डको विस्तारबारे अहिलेको वैज्ञानिक बुझाइमा महत्वपूर्ण संशोधन गर्नुपर्ने हुन सक्छ।

वैज्ञानिकहरूका लागि आगामी वर्षहरूमा प्राप्त हुने थप तथ्यांक निकै महत्वपूर्ण हुनेछन्। DESI का थप अवलोकनसँगै नयाँ पुस्ताका अन्तरिक्ष तथा भू–आधारित दूरबिनबाट प्राप्त तथ्यांकले ब्रह्माण्डको विस्तार तीव्र भइरहेको हो कि त्यसको गति क्रमशः परिवर्तन हुँदैछ भन्ने प्रश्नमा अझ स्पष्ट उत्तर दिन सक्ने अपेक्षा गरिएको छ।

अहिलेका लागि भने ‘ब्रह्माण्डको विस्तार सुस्त हुँदैछ’ भन्ने दाबीलाई अन्तिम निष्कर्षभन्दा अनुसन्धानबाट देखिएको सम्भावित संकेतका रूपमा लिनुपर्ने वैज्ञानिक दृष्टिकोण छ। थप स्वतन्त्र अवलोकन र तथ्यांकले मात्र यो असाधारण दाबी कति बलियो छ भन्ने निर्धारण गर्नेछ।