गाउँबाट विश्व प्रविधि बजारसम्म श्रीधर वेम्बूको असाधारण यात्रा

श्रीधर वेम्बूले भारतको ग्रामीण परिवेशबाटै विश्वस्तरीय प्रविधि कम्पनी निर्माण गरेर ठूला अमेरिकी टेक कम्पनीहरूसँग प्रतिस्पर्धा गर्न सकिने उदाहरण प्रस्तुत गरेका छन्। तमिलनाडुको माथलमपारै गाउँमा रहेको जोहोको महत्वपूर्ण कार्यालयबाट विश्वका विभिन्न देशका व्यवसायलाई सफ्टवेयर सेवा दिइरहेको छ।

जोहो कर्पोरेसन अहिले माइक्रोसफ्ट, गुगल र सेल्सफोर्सजस्ता कम्पनीसँग एउटै बजारमा प्रतिस्पर्धा गर्ने प्रविधि कम्पनीका रूपमा स्थापित छ। कम्पनीका अनुसार उसका उत्पादन विश्वभर १५ करोडभन्दा बढी प्रयोगकर्ताले प्रयोग गर्छन् र १५० भन्दा बढी देशमा ६० भन्दा धेरै उत्पादन उपलब्ध छन्। कम्पनीले १९ हजारभन्दा बढीलाई रोजगारी दिएको बताइएको छ।

जोहोको विशेषता यसको व्यवसायिक मोडलमा पनि देखिन्छ। कम्पनीले ठूलो भेन्चर क्यापिटल वा प्राइभेट इक्विटी लगानीमा निर्भर नभई ग्राहकबाट प्राप्त आम्दानीलाई आधार बनाएर आफ्नो उत्पादन र व्यवसाय विस्तार गरेको हो। आर्थिक वर्ष २०२४/२५ मा कम्पनीको सञ्चालन आम्दानी करिब १ खर्ब २३ अर्ब भारतीय रुपैयाँ पुगेको थियो भने खुद नाफा करिब ३१ अर्ब ९१ करोड रुपैयाँ रहेको रिपोर्ट गरिएको छ।

अमेरिकाको जागिरदेखि आफ्नै कम्पनीसम्म

सन् १९६८ मा तमिलनाडुमा जन्मिएका वेम्बूले इन्डियन इन्स्टिच्युट अफ टेक्नोलोजी मद्रासबाट इलेक्ट्रिकल इन्जिनियरिङ अध्ययन गरे। त्यसपछि अमेरिकाको प्रिन्स्टन विश्वविद्यालयबाट स्नातकोत्तर र विद्यावारिधि पूरा गरे। सूचना सिद्धान्तमा अनुसन्धान गरेका उनी व्यवसायमा आउनुअघि प्राविधिक तथा अनुसन्धान क्षेत्रमा सक्रिय थिए।

उनले अमेरिकाको क्वालकममा वायरलेस सञ्चारसम्बन्धी इन्जिनियरका रूपमा काम गरे। तर भारतबाट दक्ष जनशक्ति विदेश गएर विदेशी कम्पनीका लागि प्रविधि निर्माण गर्ने अवस्थालाई परिवर्तन गर्ने सोचले उनलाई आफ्नै व्यवसाय सुरु गर्ने दिशातर्फ लग्यो।

सन् १९९६ मा उनले टोनी थोमस, परिवारका सदस्य र केही सहकर्मीसँग मिलेर अमेरिकाको न्युजर्सीमा एडभेन्टनेट स्थापना गरे। सुरुवाती चरणमा कम्पनीले दूरसञ्चार तथा नेटवर्किङ क्षेत्रका लागि सफ्टवेयर विकास गर्‍यो। यसको विकासको ठूलो हिस्सा भारतमा हुँदै गर्दा ग्राहक भने अमेरिका र जापानलगायत अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा थिए।

इन्टरनेट कम्पनीहरूको ठूलो लगानीको समयमा पनि कम्पनीले बाह्य पूँजीको दौडमा आफूलाई धेरै नधकेली ग्राहकबाट आएको आम्दानीमै आधारित भएर विस्तार गर्ने बाटो रोज्यो। सन् २००० आसपास इन्टरनेट बबल फुट्दा धेरै प्रविधि कम्पनी संकटमा परे पनि एडभेन्टनेटले खर्च नियन्त्रण गर्दै आफ्नो व्यवसायलाई नयाँ क्षेत्रमा विस्तार गर्‍यो।

सफ्टवेयरको ठूलो संसार बन्यो जोहो

दूरसञ्चार क्षेत्रमा सीमित रहेको व्यवसाय विस्तार गर्दै कम्पनीले साना तथा मध्यम व्यवसायका दैनिक कामलाई डिजिटल बनाउन आवश्यक सफ्टवेयर विकास गर्न थाल्यो।

सन् २००३ मा म्यानेजइन्जिन, सन् २००५ मा जोहो सीआरएम र जोहो राइटरजस्ता उत्पादन सार्वजनिक गरिए। त्यसपछि इमेल, लेखा, मानव संसाधन, परियोजना व्यवस्थापन, स्प्रेडसिट, प्रस्तुति र अन्य व्यवसायिक आवश्यकताका सफ्टवेयर थपिँदै गए।

सन् २००९ मा एडभेन्टनेटको नाम परिवर्तन गरेर जोहो कर्पोरेसन राखियो। यसपछि कम्पनीले व्यवसाय सञ्चालनका लागि आवश्यक धेरै डिजिटल उपकरण एउटै इकोसिस्टमभित्र उपलब्ध गराउने रणनीति अघि बढायो।

किन गाउँ रोजे श्रीधरले?

श्रीधर वेम्बूको कथा कम्पनी निर्माणमा मात्र सीमित छैन। उनको काम गर्ने शैली र स्थानको छनोट पनि चर्चामा आउने विषय बनेको छ।

भारतका अधिकांश ठूला प्रविधि कम्पनीका कार्यालय बैंगलुरु, हैदराबाद, चेन्नई र अन्य ठूला सहरमा केन्द्रित छन्। तर वेम्बूले प्रविधि कम्पनी सञ्चालन गर्न सहरमै ठूलो कार्यालय र महँगो जीवनशैली आवश्यक हुन्छ भन्ने धारणालाई चुनौती दिएका छन्।

जोहोले तमिलनाडुको तेन्कासीमा ग्रामीण कार्यालय स्थापना गरेको थियो। पछि कम्पनीले साना सहर तथा ग्रामीण क्षेत्रबाट पनि प्रतिभा खोज्ने र त्यहाँ रोजगारी सिर्जना गर्ने नीति अघि बढायो। वेम्बू स्वयं सन् २०१९ मा क्यालिफोर्नियाबाट भारत फर्किएर ग्रामीण क्षेत्रमा बस्न थाले।

उनको सोचअनुसार इन्टरनेट, बिजुली, आवश्यक पूर्वाधार र दक्षता उपलब्ध भएमा विश्व बजारका लागि काम गर्न कर्मचारीले अनिवार्य रूपमा महानगरमै बस्नुपर्ने हुँदैन।

यसले गाउँमा रोजगारी सिर्जना गर्नुका साथै स्थानीय अर्थतन्त्रमा पैसा घुमाउने सम्भावना पनि बढाउँछ। कर्मचारीले आफ्नो परिवार र समुदायसँगै बसेर अन्तर्राष्ट्रिय बजारका परियोजनामा काम गर्न सक्छन्।

डिग्रीभन्दा सीपमा जोड

वेम्बूको अर्को चर्चित प्रयोग शिक्षा र रोजगारीसँग जोडिएको छ। जोहोले परम्परागत विश्वविद्यालयको डिग्री नभएका युवालाई पनि प्रविधिको क्षेत्रमा प्रवेश गराउने उद्देश्यले जोहो युनिभर्सिटी सुरु गरेको थियो, जसलाई पछि जोहो स्कुल्स अफ लर्निङ नाम दिइयो।

यहाँ विद्यालय शिक्षा पूरा गरेका युवालाई सफ्टवेयर विकास, डिजाइन तथा व्यवसायसम्बन्धी व्यावहारिक तालिम दिइन्छ। कम्पनीका अनुसार यस्ता कार्यक्रमबाट आएका केही कर्मचारीले परम्परागत विश्वविद्यालयको बाटो नहिँडी प्रविधि क्षेत्रमा करिअर बनाएका छन्।

यसले भारतमा मात्र होइन, विकासोन्मुख देशहरूमा पनि एउटा महत्वपूर्ण प्रश्न उठाउँछ— रोजगारीका लागि विश्वविद्यालयको प्रमाणपत्र अनिवार्य हुनुपर्छ कि व्यवहारिक सीप र क्षमतालाई पनि समान महत्व दिन सकिन्छ?

अबको चुनौती एआई

जोहोको तीन दशक लामो यात्रामा अहिले अर्को ठूलो परिवर्तन आएको छ— कृत्रिम बुद्धिमत्ता अर्थात् एआई।

व्यवसायिक सफ्टवेयरको क्षेत्रमा एआईको प्रयोग तीव्र रूपमा बढ्दै जाँदा परम्परागत सफ्टवेयर कम्पनीहरूलाई आफ्ना उत्पादन पुनःपरिकल्पना गर्नुपर्ने अवस्था आएको छ। जोहोले पनि एआईमा आधारित ‘जिया’ लगायतका प्रविधि विकास गरिरहेको छ र आफ्ना विभिन्न व्यवसायिक उपकरणलाई नयाँ एआई प्रणालीसँग जोड्ने काम गरिरहेको छ।

यसैबीच वेम्बूले सन् २०२५ जनवरीमा प्रमुख कार्यकारी अधिकृतको जिम्मेवारी छाडे। शैलेश कुमार दवे समूह प्रमुख कार्यकारी बनेपछि वेम्बू कम्पनीमा चिफ साइन्टिस्टको भूमिकामा अनुसन्धान र विकासतर्फ केन्द्रित भएका छन्।

गाउँबाट विश्व बजारका लागि एउटा सन्देश

श्रीधर वेम्बूको यात्रालाई केवल एउटा सफल व्यवसायीको कथा भनेर हेर्नुभन्दा पनि प्रविधि, रोजगारी र ग्रामीण विकासलाई एकसाथ जोड्ने प्रयोगका रूपमा हेर्न सकिन्छ।

उनको मोडलले ठूलो सहरमा कार्यालय खोल्नु, बाह्य लगानी उठाउनु र महँगो विस्तार गर्नु नै विश्वस्तरीय प्रविधि कम्पनी निर्माणको एकमात्र बाटो होइन भन्ने सम्भावना देखाएको छ। जोहोको व्यवसायिक परिणाम र आगामी एआई प्रतिस्पर्धाले यो मोडल दीर्घकालीन रूपमा कति प्रभावकारी हुन्छ भन्ने कुरा अझ स्पष्ट पार्नेछ।