स्वस्थ जीवनशैलीका लागि दैनिक अपनाउनुपर्ने १० प्रभावकारी बानीहरू

काठमाडौं । स्वस्थ रहनका लागि सधैं महँगो उपचार वा कठिन व्यायाम मात्र आवश्यक हुँदैन। दैनिक जीवनमा अपनाइने साना तर नियमित बानीले शारीरिक स्वास्थ्यसँगै मानसिक स्वास्थ्य र जीवनको समग्र गुणस्तरमा महत्वपूर्ण प्रभाव पार्न सक्छ। विश्व स्वास्थ्य संगठनले पनि स्वस्थ खानपान, नियमित शारीरिक गतिविधि, पर्याप्त निद्रा, धूम्रपानबाट टाढा रहने र सामाजिक सम्बन्ध कायम राख्नेजस्ता व्यवहारलाई स्वास्थ्य संरक्षणका महत्वपूर्ण आधार मानेको छ।

व्यस्त जीवनशैली, लामो समयसम्म बसिरहने बानी, असन्तुलित खानपान र तनावका कारण मानिसको स्वास्थ्यमा विभिन्न समस्या देखिन सक्छन्। त्यसैले रोग लागेपछि मात्र स्वास्थ्यबारे सोच्नेभन्दा दैनिक जीवनमै स्वस्थ बानी विकास गर्नु बढी प्रभावकारी हुन्छ।

१. सन्तुलित र पोषणयुक्त खाना खाने

स्वस्थ जीवनशैलीको पहिलो आधार खानपान हो। दैनिक भोजनमा विभिन्न प्रकारका तरकारी, फलफूल, दाल तथा गेडागुडी, साबुत अन्न, नट्स र आवश्यक मात्रामा प्रोटिनयुक्त खाद्य पदार्थ समावेश गर्नुपर्छ।

अत्यधिक प्रशोधित खाना, धेरै चिनी, नुन र अस्वस्थ बोसो भएका खानेकुरा नियमित रूपमा धेरै खानु स्वास्थ्यका लागि उपयुक्त हुँदैन। WHO का अनुसार स्वस्थ आहार पर्याप्त, सन्तुलित, विविध र संयमित हुनुपर्छ। १० वर्षभन्दा माथिका मानिसले दैनिक कम्तीमा ४०० ग्राम फलफूल तथा तरकारी सेवन गर्ने लक्ष्य राख्न सक्छन्।

२. दैनिक शरीरलाई सक्रिय राख्ने

स्वास्थ्यका लागि जिम जानैपर्छ भन्ने छैन। नियमित हिँडाइ, साइकल चलाउने, सिँढी प्रयोग गर्ने, घरायसी काम गर्ने वा खेलकुदमा सहभागी हुने गतिविधि पनि शारीरिक सक्रियताकै हिस्सा हुन्।

वयस्कका लागि WHO ले सातामा कम्तीमा १५० मिनेट मध्यम तीव्रताको शारीरिक गतिविधि वा ७५ मिनेट उच्च तीव्रताको गतिविधि गर्न सिफारिस गरेको छ। थप स्वास्थ्य लाभका लागि मध्यम तीव्रताको गतिविधि सातामा ३०० मिनेटसम्म पुर्‍याउन सकिन्छ। मांसपेशी बलियो बनाउने अभ्यास कम्तीमा सातामा दुई दिन गर्न पनि सुझाव दिइएको छ।

३. लामो समय लगातार नबस्ने

अफिसमा काम गर्ने, मोबाइल चलाउने वा टेलिभिजन हेर्ने क्रममा मानिस लामो समय एउटै ठाउँमा बस्ने गर्छन्। यस्तो निष्क्रिय जीवनशैली स्वास्थ्यका लागि जोखिमपूर्ण हुन सक्छ।

त्यसैले लामो समय बस्नुपर्ने अवस्थामा बीच–बीचमा उठेर हिँड्ने, हल्का स्ट्रेचिङ गर्ने वा केही समय शारीरिक गतिविधि गर्ने बानी बसाल्नु उपयोगी हुन्छ। नियमित शारीरिक गतिविधिले मुटु, मस्तिष्क, शरीरको तौल र मानसिक स्वास्थ्यमा सकारात्मक प्रभाव पार्न सक्छ।

४. पर्याप्त र नियमित निद्रा लिने

शरीरलाई आराम र पुनःस्थापनाका लागि निद्रा आवश्यक हुन्छ। राति ढिलोसम्म मोबाइल वा अन्य डिजिटल उपकरण प्रयोग गर्ने, अनियमित समयमा सुत्ने र पर्याप्त निद्रा नलिने बानीले दैनिक काम गर्ने क्षमता तथा समग्र स्वास्थ्यमा असर पार्न सक्छ।

त्यसैले सकेसम्म नियमित समयमा सुत्ने र उठ्ने, सुत्नुअघि अत्यधिक स्क्रिन प्रयोग कम गर्ने तथा आरामदायी सुत्ने वातावरण बनाउने बानी उपयोगी हुन्छ।

५. पर्याप्त पानी पिउने

शरीरमा पानीको सन्तुलन कायम राख्नु पनि स्वस्थ जीवनशैलीको महत्वपूर्ण पक्ष हो। दैनिक कति पानी आवश्यक पर्छ भन्ने कुरा उमेर, मौसम, शारीरिक गतिविधि र स्वास्थ्य अवस्थाअनुसार फरक हुन सक्छ।

प्यास लाग्दा पानी पिउने, अत्यधिक चिनी भएका पेय पदार्थको सट्टा पानी रोज्ने र गर्मी वा बढी शारीरिक गतिविधिका समयमा शरीरमा पानीको कमी हुन नदिने बानी उपयोगी हुन्छ।

६. धूम्रपान तथा सुर्तीजन्य पदार्थबाट टाढा रहने

धूम्रपान तथा अन्य सुर्तीजन्य पदार्थले शरीरका धेरै अंगमा नकारात्मक असर पार्छ। WHO का अनुसार सबै प्रकारका सुर्तीजन्य पदार्थ हानिकारक छन् र सुरक्षित स्तरको सुर्ती सेवन भन्ने हुँदैन। सुर्तीले क्यान्सर, मुटु तथा रक्तनलीसम्बन्धी रोग र फोक्सोसम्बन्धी समस्याको जोखिम बढाउँछ।

धूम्रपान गर्ने व्यक्तिले छोड्ने प्रयास गर्नु र धूम्रपान नगर्ने व्यक्तिले यसको सुरुवात नै नगर्नु स्वस्थ जीवनका लागि महत्वपूर्ण निर्णय हुन सक्छ।

७. मदिराको सेवन नियन्त्रण गर्ने

मदिराको अत्यधिक सेवनले कलेजो, मुटु, मानसिक स्वास्थ्यलगायत विभिन्न पक्षमा असर पार्न सक्छ। WHO ले मदिरा सेवनसँग विभिन्न रोग, चोटपटक र अन्य स्वास्थ्य समस्याबीच सम्बन्ध रहेको जनाएको छ। सामान्य रूपमा कम सेवन गर्नु राम्रो र सेवन नगर्नु अझ सुरक्षित विकल्प मानिन्छ।

त्यसैले सामाजिक वा मनोरञ्जनका नाममा नियमित र अत्यधिक मदिरा सेवन गर्ने बानीलाई नियन्त्रण गर्नु आवश्यक हुन्छ।

८. मानसिक स्वास्थ्यलाई पनि प्राथमिकता दिने

स्वस्थ शरीरसँगै स्वस्थ मन पनि आवश्यक हुन्छ। कामको दबाब, पारिवारिक समस्या, आर्थिक तनाव वा सामाजिक एक्लोपनले मानसिक स्वास्थ्यमा असर पार्न सक्छ।

आफ्नो रुचिको काम गर्ने, परिवार तथा साथीभाइसँग समय बिताउने, पर्याप्त आराम गर्ने, नियमित शारीरिक गतिविधि गर्ने र आवश्यक पर्दा विश्वासिलो व्यक्ति वा स्वास्थ्यकर्मीसँग कुरा गर्ने बानीले मानसिक स्वास्थ्यको हेरचाहमा सहयोग पुर्‍याउन सक्छ।

९. नियमित स्वास्थ्य परीक्षण गर्ने

कुनै लक्षण नदेखिँदैमा शरीर पूर्ण रूपमा स्वस्थ छ भन्ने हुँदैन। उमेर, पारिवारिक स्वास्थ्य इतिहास र व्यक्तिगत जोखिमअनुसार रक्तचाप, रक्तचिनी, कोलेस्ट्रोल तथा अन्य आवश्यक स्वास्थ्य परीक्षण समय–समयमा गराउनु उपयोगी हुन सक्छ।

कुन परीक्षण कति अन्तरालमा आवश्यक पर्छ भन्ने कुरा व्यक्तिको उमेर र स्वास्थ्य अवस्थाअनुसार फरक हुने भएकाले स्वास्थ्यकर्मीसँग परामर्श गर्नु उपयुक्त हुन्छ। WHO ले पनि आवश्यक खोप, स्वास्थ्य परीक्षण र समयमै स्वास्थ्य सेवा लिनुलाई स्वस्थ जीवनको हिस्सा मानेको छ।

१०. दैनिक जीवनमा स्वस्थ दिनचर्या बनाउने

स्वस्थ जीवनशैली कुनै एक दिनको निर्णय होइन। खानपान, व्यायाम, निद्रा, काम र आरामबीच सन्तुलन कायम गर्ने नियमित दिनचर्या विकास गर्नु यसको मुख्य आधार हो।

एकैपटक धेरै परिवर्तन गर्न खोज्दा निरन्तरता कायम गर्न कठिन हुन सक्छ। त्यसैले दैनिक २०–३० मिनेट हिँड्ने, खानामा तरकारी थप्ने, पानीलाई प्राथमिकता दिने, राति समयमा सुत्ने वा धूम्रपान घटाउँदै अन्ततः छोड्ने जस्ता साना कदमबाट सुरुवात गर्न सकिन्छ।

साना बानीले ठूलो परिवर्तन ल्याउन सक्छ

स्वस्थ जीवनशैलीका लागि सबै मानिसले एउटै नियम पालना गर्नुपर्छ भन्ने हुँदैन। उमेर, कामको प्रकृति, शारीरिक अवस्था, खानपानको संस्कृति र व्यक्तिगत आवश्यकताअनुसार स्वस्थ दिनचर्या फरक हुन सक्छ। तर सन्तुलित खाना, नियमित शारीरिक गतिविधि, पर्याप्त आराम, सुर्तीजन्य पदार्थबाट दूरी र मानसिक स्वास्थ्यको हेरचाह अधिकांश मानिसका लागि महत्वपूर्ण आधार हुन्।

स्वास्थ्य सुधारका लागि ठूलो परिवर्तनभन्दा पनि दैनिक जीवनमा निरन्तर दोहोर्‍याइने साना सकारात्मक कदम महत्वपूर्ण हुन्छन्। त्यसैले आजैदेखि आफ्नो दिनचर्यामा एउटा–दुई स्वस्थ बानी थप्दै क्रमशः जीवनशैली सुधार गर्नु दीर्घकालीन स्वास्थ्यका लागि उपयोगी हुन सक्छ।