माटो र हरियालीसँगको सम्पर्कले प्रतिरक्षा प्रणालीलाई फाइदा पुग्ने वैज्ञानिक संकेत

काठमाडौं । हरियाली वातावरणमा समय बिताउँदा मानसिक रूपमा मात्र नभई शरीरको स्वास्थ्यमा समेत सकारात्मक प्रभाव पर्न सक्ने विभिन्न वैज्ञानिक अध्ययनहरूले देखाएका छन्। विशेषगरी माटो, वनस्पति र प्राकृतिक वातावरणसँग प्रत्यक्ष सम्पर्क हुँदा छालामा रहेका सूक्ष्म जीवाणुको विविधता बढ्न सक्ने र त्यसले प्रतिरक्षा प्रणालीसँग सम्बन्धित प्रक्रियामा प्रभाव पार्न सक्ने अनुसन्धानकर्ताहरूले बताएका छन्।

फिनल्यान्डमा गरिएको एक प्रयोगमा मानिसलाई छोटो समयसम्म प्राकृतिक माटो र वनस्पतिजन्य पदार्थसँग प्रत्यक्ष सम्पर्क गराइएको थियो। त्यसपछि गरिएको परीक्षणमा छालामा रहेका सूक्ष्म जीवाणुको संख्या र विविधतामा परिवर्तन देखिएको थियो। शरीरको सतहमा रहेका यी सूक्ष्म जीवाणुले वातावरणसँगको हाम्रो जैविक सम्बन्धमा महत्वपूर्ण भूमिका खेल्ने वैज्ञानिकहरूको भनाइ छ।

छालामा विभिन्न प्रकारका सूक्ष्म जीवाणुहरूबीच सन्तुलन कायम रहँदा बाह्य हानिकारक जीवाणुसँगको प्रतिस्पर्धामा शरीरलाई सहयोग पुग्न सक्ने अध्ययनहरूले संकेत गरेका छन्। यही कारण प्राकृतिक वातावरणमा नियमित सम्पर्कलाई स्वस्थ जीवनशैलीको एउटा सम्भावित पक्षका रूपमा अनुसन्धानकर्ताहरूले हेर्न थालेका छन्।

बालबालिकामा गरिएको अर्को अध्ययनले पनि प्राकृतिक वातावरण र शहरी रूपमा पूर्णरूपमा निर्माण गरिएको खेल्ने स्थानबीच फरक देखाएको थियो। माटो, घाँस र वनस्पति भएको स्थानमा नियमित रूपमा खेल्ने बालबालिकाको छालामा सूक्ष्म जीवाणुको विविधता तुलनात्मक रूपमा बढी देखिएको अनुसन्धानले जनाएको छ।

वैज्ञानिकहरूले केही विशेष प्रकारका सूक्ष्म जीवाणुको विविधता शरीरको प्रतिरक्षा प्रणालीमा हुने नियमनसँग सम्बन्धित हुन सक्ने बताएका छन्। यस्तो जैविक विविधताले शरीरको प्रतिरक्षा प्रतिक्रिया सन्तुलित राख्न सहयोग गर्न सक्ने सम्भावनाबारे थप अध्ययन भइरहेको छ।

प्रकृतिसँगको सम्पर्कको सम्भावित फाइदा बालबालिकामा मात्र सीमित नरहेको अनुसन्धानकर्ताहरूको भनाइ छ। घरभित्र प्राकृतिक माटो प्रयोग गरेर बागवानी गर्ने वयस्कहरूमा पनि छालाको सूक्ष्म जीवाणु विविधता र शरीरमा हुने केही सूजनसम्बन्धी सूचकमा सकारात्मक परिवर्तन देखिएको अध्ययनहरूमा उल्लेख छ।

कार्यालय तथा घरमा जीवित बोटबिरुवा राख्दा पनि स्वास्थ्यसम्बन्धी केही सकारात्मक प्रभाव देखिन सक्ने अनुसन्धानले संकेत गरेको छ। हरियाली वातावरणले मानिसलाई प्रकृतिसँग जोड्नुका साथै तनाव कम गर्न र मानसिक स्वास्थ्यमा सहयोग पुर्‍याउन सक्ने प्रमाणसमेत विभिन्न अध्ययनमा भेटिएको छ।

यसैसँग जोडिएको ‘जैवविविधता परिकल्पना’ले मानिसको वरपरको प्राकृतिक जैविक विविधता र प्रतिरक्षा प्रणालीबीच सम्बन्ध हुन सक्ने धारणा अघि सारेको छ। आधुनिक जीवनशैलीमा प्रकृतिसँगको सम्पर्क घट्दै जाँदा यसको दीर्घकालीन स्वास्थ्य प्रभावबारे वैज्ञानिक चासो बढिरहेको छ।

तर प्रकृतिसँग प्रत्यक्ष सम्पर्क गर्नु मात्रै रोगबाट जोगिने वा प्रतिरक्षा प्रणाली बलियो बनाउने निश्चित उपाय हो भन्ने निष्कर्ष निकाल्न भने अझै पर्याप्त प्रमाण आवश्यक छ। अनुसन्धानको क्षेत्रमा अझ धेरै व्यवस्थित अध्ययन आवश्यक रहेको वैज्ञानिक साहित्यले पनि देखाउँछ।

यस अवस्थामा दैनिक जीवनमा सुरक्षित रूपमा बगैंचामा काम गर्ने, हरियाली क्षेत्रमा हिँड्ने, घाँस तथा वनस्पतिसँग समय बिताउनेजस्ता गतिविधिले प्रकृतिसँगको सम्पर्क बढाउन सक्छन्। यस्तो बानीलाई सन्तुलित आहार, नियमित शारीरिक गतिविधि र पर्याप्त आरामसहितको स्वस्थ जीवनशैलीको एउटा भागका रूपमा लिन सकिन्छ।