बच्चा धेरै जिद्दी गर्छ? सुधारका लागि अपनाउनुहोस् यी ६ तरिका

सानो बच्चाले आफूले चाहेको कुरा पूरा नभएपछि रुनु, कराउनु, रिसाउनु वा एउटै कुरा बारम्बार मागिरहनु सामान्य व्यवहार हो। बालबालिकाले आफ्नो भावना र इच्छा स्पष्ट रूपमा व्यक्त गर्न नसक्दा पनि जिद्दी व्यवहार देखिन सक्छ। कतिपय अवस्थामा अभिभावकले तत्काल बच्चालाई शान्त पार्न उसको माग पूरा गरिदिन्छन्, तर यसले पछि झन् बढी जिद्दी गर्ने बानी बस्न सक्छ।

बच्चाको जिद्दीलाई केवल ‘खराब बानी’ भनेर हेर्नुभन्दा उसको व्यवहार पछाडिको कारण बुझ्नु महत्वपूर्ण हुन्छ। उमेरअनुसारको विकास, थकान, भोक, ध्यानको आवश्यकता, असुरक्षा वा आफ्नो कुरा आफैं निर्णय गर्न चाहने स्वभावले पनि बच्चालाई जिद्दी बनाउन सक्छ।

जिद्दीपना पूर्ण रूपमा एकैपटक हटाउनेभन्दा बच्चालाई आफ्ना भावना नियन्त्रण गर्न र उचित तरिकाले कुरा राख्न सिकाउनु बढी प्रभावकारी हुन्छ। त्यसका लागि यी ६ उपाय उपयोगी हुन सक्छन्।

१. बच्चाको कुरा पहिले सुन्नुहोस्

बच्चाले कुनै कुरा माग्दा तुरुन्तै ‘हुँदैन’ वा ‘चुप लाग’ भन्नुभन्दा पहिले उसले किन त्यो कुरा चाहिरहेको छ भनेर सोध्नुहोस्।

उदाहरणका लागि, बच्चाले खेलौना किन्न जिद्दी गरिरहेको छ भने उसको कुरा सुनेर, “तिमीलाई यो खेलौना मन परेको रहेछ” भनेर उसको भावनालाई स्वीकार गर्न सकिन्छ।

यसको अर्थ उसको माग पूरा गर्नैपर्छ भन्ने होइन। तर बच्चाले आफूलाई अभिभावकले सुनेको महसुस गर्छ भने उसको रिस विस्तारै कम हुन सक्छ।

भावना स्वीकार गर्नु र माग स्वीकार गर्नु फरक कुरा हो।

२. नियम स्पष्ट बनाउनुहोस्

घरमा के गर्न पाइन्छ र के गर्न पाइँदैन भन्ने कुरा बच्चालाई उमेरअनुसार सरल भाषामा बुझाउनुहोस्। नियम हरेक दिन फरक–फरक बनाउँदा बच्चा अन्योलमा पर्न सक्छ।

उदाहरणका लागि, मोबाइल चलाउने समय निश्चित गरिएको छ भने हरेक दिन एउटै नियम लागू गर्ने प्रयास गर्नुहोस्। बच्चाले रोएर वा कराएर नियम परिवर्तन गराउन सक्ने अवस्था बनेमा उसले जिद्दीलाई आफ्नो माग पूरा गर्ने माध्यमका रूपमा प्रयोग गर्न सिक्न सक्छ।

त्यसैले नियम बनाउँदा स्पष्टता र निरन्तरता दुवै आवश्यक हुन्छ।

३. दुईवटा विकल्प दिनुहोस्

बच्चालाई हरेक कुरामा आदेश दिनुभन्दा सीमित विकल्प दिनु प्रभावकारी हुन सक्छ।

जस्तै, “अहिले नुहाउने कि १० मिनेटपछि नुहाउने?” वा “रातो कपडा लगाउने कि निलो?” भनेर सोध्न सकिन्छ।

यसरी बच्चाले आफ्नो निर्णयको केही हिस्सा आफैं गर्न पाएको महसुस गर्छ। तर विकल्प पनि अभिभावकले तय गरेको सीमाभित्र हुन्छ।

धेरै विकल्प दिँदा बच्चा झन् अलमलिन सक्छ। त्यसैले सामान्यतया दुईवटा उपयुक्त विकल्प पर्याप्त हुन्छन्।

४. रिसाएको बेला बहस नगर्नुहोस्

बच्चा अत्यधिक रिसाएको वा रोइरहेको समयमा लामो भाषण दिनु प्रायः प्रभावकारी हुँदैन। त्यस्तो अवस्थामा पहिले उसलाई शान्त हुन समय दिनु राम्रो हुन्छ।

अभिभावकले पनि चर्को स्वरमा कराउँदा बच्चाको तनाव झन् बढ्न सक्छ। त्यसैले सम्भव भएसम्म शान्त आवाजमा कुरा गर्नुहोस्।

बच्चा शान्त भएपछि भने “तिमी रिसाएको बेला यसरी कराउनु हुँदैन, आफ्नो कुरा शब्दमा भन्नुपर्छ” भनेर बुझाउन सकिन्छ।

यसरी बच्चाले रिसाउनु गलत होइन, तर रिस व्यक्त गर्ने तरिका सिक्नुपर्छ भन्ने कुरा बुझ्दै जान्छ।

५. राम्रो व्यवहारलाई प्रशंसा गर्नुहोस्

अभिभावकको ध्यान प्रायः बच्चाले नराम्रो व्यवहार गर्दा मात्र जाने गर्छ। तर बच्चाले राम्रो व्यवहार गरेको समयमा पनि प्रशंसा गर्नु आवश्यक हुन्छ।

उदाहरणका लागि, बच्चाले जिद्दी नगरी आफ्नो पालो कुर्‍यो भने “तिमीले आज निकै राम्रोसँग आफ्नो पालो कुर्‍यौ” भन्न सकिन्छ।

विशेष गरी बच्चाले पहिले जिद्दी गर्ने ठाउँमा यसपटक शान्त भएर कुरा गरेको छ भने त्यसलाई ध्यान दिएर प्रशंसा गर्नुहोस्। यसले बच्चालाई कुन व्यवहारले सकारात्मक प्रतिक्रिया पाउँछ भन्ने बुझ्न मद्दत गर्छ।

प्रशंसा पनि सामान्य “गुड” मात्र नभई उसले गरेको विशेष व्यवहारसँग जोडेर गर्दा बढी अर्थपूर्ण हुन्छ।

६. बच्चाको आधारभूत आवश्यकता ख्याल गर्नुहोस्

कहिलेकाहीँ बच्चाको जिद्दीको कारण उसले मागेको वस्तु मात्र हुँदैन। भोक, निद्रा, थकान, धेरै स्क्रिन समय वा अत्यधिक उत्तेजना पनि बच्चाको व्यवहार परिवर्तनको कारण बन्न सक्छ।

बच्चा भोकाएको वा धेरै थाकेको अवस्थामा सानो कुरामा पनि रिसाउन सक्छ। त्यसैले नियमित खाना, पर्याप्त निद्रा, खेल्ने समय र आरामको वातावरणले बच्चाको व्यवहारमा सकारात्मक प्रभाव पार्न सक्छ।

त्यस्तै, दिनभरि मोबाइल वा टेलिभिजनमा निर्भर हुनुको सट्टा खेल, चित्र कोर्ने, पुस्तक पढ्ने, परिवारसँग कुराकानी गर्ने तथा बाहिर खेल्ने अवसर दिनु उपयोगी हुन्छ।

जिद्दी गर्दा सजाय दिनु नै समाधान होइन

बच्चाले जिद्दी गरेको भन्दै हरेकपटक कुट्ने, डर देखाउने, अपमान गर्ने वा अरू बालबालिकासँग तुलना गर्ने तरिका उपयोगी हुँदैन। यसले बच्चाले आफ्नो भावना खुलेर व्यक्त गर्न डराउने वा अभिभावकसँग दूरी बढाउने अवस्था सिर्जना गर्न सक्छ।

अनुशासन आवश्यक भए पनि त्यसको उद्देश्य बच्चालाई डराउनु होइन, उचित व्यवहार सिकाउनु हुनुपर्छ।

अभिभावकले पनि आफ्नो व्यवहारमा ध्यान दिनुपर्छ। बच्चाले घरमा ठूलाहरूले रिस, असहमति र निराशा कसरी व्यक्त गर्छन् भन्ने कुरा हेरेर धेरै कुरा सिक्छ।

अन्त्यमा

बच्चाको जिद्दीपना कम गर्न सबैभन्दा पहिले धैर्य आवश्यक हुन्छ। एउटा उपाय प्रयोग गर्दैमा तुरुन्तै परिवर्तन आउँदैन। बच्चाको उमेर, स्वभाव र पारिवारिक वातावरणअनुसार फरक समय लाग्न सक्छ।

बच्चाको कुरा सुन्ने, स्पष्ट सीमा बनाउने, सीमित विकल्प दिने, रिसाएको बेला शान्त रहने, राम्रो व्यवहारको प्रशंसा गर्ने र उसको निद्रा–खानपानजस्ता आधारभूत आवश्यकतालाई ध्यान दिने बानीले क्रमशः सकारात्मक परिवर्तन ल्याउन सक्छ।

सबैभन्दा महत्वपूर्ण कुरा, बच्चाको जिद्दीलाई बच्चासँगको संघर्षका रूपमा होइन, उसलाई भावना र व्यवहार व्यवस्थापन गर्न सिकाउने अवसरका रूपमा लिनुहोस्।