ताक्लाकोटमा नेपाल–चीन छलफल : सीमापार हिमतालको जोखिम घटाउन संयुक्त अध्ययनतर्फ पहल

नेपाल र चीनबीच हिमाली क्षेत्रमा देखिन सक्ने प्राकृतिक विपद्को जोखिम न्यूनीकरणका लागि स्थानीय तहबाट सहकार्य अघि बढाउने विषयमा छलफल भएको छ। चीनको ताक्लाकोटमा भएको नेपालका हुम्ला क्षेत्रका प्रतिनिधि र चिनियाँ स्थानीय अधिकारीबीचको संवादमा विशेषगरी सीमापार क्षेत्रमा रहेका हिमतालबाट उत्पन्न हुन सक्ने सम्भावित जोखिमबारे चासो व्यक्त गरिएको हो।

पछिल्ला वर्षहरूमा हिमाली क्षेत्रमा तापक्रम वृद्धि, हिमनदीमा भइरहेको परिवर्तन र पहिरोका कारण हिमतालको स्वरूप तथा जोखिममा परिवर्तन आउन सक्ने विषय वैज्ञानिक रूपमा पनि चर्चामा छ। नेपाल–चीन सीमासँग जोडिएका हिमाली नदी र जलप्रणालीको जोखिम एउटै देशको सीमाभित्र मात्र सीमित नहुने भएकाले दुवै पक्षबीच सूचना आदानप्रदान र समन्वयलाई महत्वपूर्ण मानिएको छ।

पाँच हिमतालको प्राविधिक अध्ययन गर्ने प्रस्ताव

ताक्लाकोटमा भएको छलफलमा चिनियाँ भूभागमा रहेका पाँच वटा हिमतालबारे प्राविधिक अध्ययन गराउने विषयमा दुवै पक्षले आ–आफ्नो केन्द्र सरकारसँग पहल गर्ने सहमति गरेका छन्। सम्भावित जोखिम पहिचान गर्न विज्ञ तथा प्राविधिक टोली परिचालन गर्ने र त्यसबाट प्राप्त तथ्यका आधारमा जोखिम न्यूनीकरणका उपाय खोज्ने विषय छलफलको प्रमुख पक्ष बनेको छ।

नेपालतर्फबाट हुम्लाका अधिकारीहरूले सीमावर्ती क्षेत्रमा रहेका बस्ती र पूर्वाधारमा हिमताल वा त्यसबाट उत्पन्न हुने बाढीले पार्न सक्ने असरबारे चिनियाँ पक्षलाई जानकारी गराएका थिए। विशेषगरी हिल्सा आसपासका क्षेत्रलाई ध्यानमा राखेर जोखिमको वैज्ञानिक मूल्यांकन आवश्यक रहेको विषय उठाइएको थियो।

पछिल्ला विपद्का घटनापछि बढ्यो चासो

सीमावर्ती क्षेत्रमा भएका पछिल्ला बाढी तथा पहिरोका घटनाले यस्तो जोखिमबारे दुवै देशको चासो बढाएको देखिन्छ। अगस्टमा रसुवा क्षेत्रमा भएको ठूलो विपद्ले नेपाल–चीन सीमापार जलप्रणालीसँग सम्बन्धित जोखिमबारे थप ध्यान आकर्षित गरेको थियो। त्यसपछि हिमताल, हिमनदी र पहाडी भूभागको अवस्थाबारे निरन्तर निगरानी र वैज्ञानिक अध्ययनको आवश्यकता थप चर्चामा आएको छ।

यसअघि पनि नेपालका राजनीतिक दलहरूले चीनसँग सीमापार हिमतालको जोखिम मूल्यांकन, पूर्वसूचना प्रणाली र वास्तविक समयको सूचना आदानप्रदानका लागि संयन्त्र बनाउनुपर्ने विषय उठाएका थिए।

अध्ययनसँगै पूर्वसूचना प्रणालीमा जोड

हिमतालको जोखिम मूल्यांकन केवल तालको अवस्था हेर्नमा सीमित नहुने देखिन्छ। हिमतालको पानीको मात्रा, हिमनदीको अवस्था, सम्भावित पहिरो, बाँधजस्तो प्राकृतिक संरचनाको स्थायित्व र त्यसबाट तलतर्फ पर्ने बस्ती तथा पूर्वाधारको अवस्थासमेत अध्ययन गर्नुपर्ने हुन्छ।

विशेषज्ञ तहमा नेपाल–चीनबीच नियमित सूचना आदानप्रदान हुन सके सम्भावित जोखिमको पूर्वानुमान गर्न र जोखिममा रहेका समुदायलाई समयमै सचेत गराउन सहयोग पुग्न सक्छ। सीमापार नदीमा असामान्य परिवर्तन देखिए तत्काल जानकारी दिने प्रणाली विकास गर्नु पनि यसै प्रक्रियाको महत्वपूर्ण हिस्सा बन्न सक्छ।

सीमावर्ती अन्य विषय पनि छलफलमा

ताक्लाकोटमा भएको भेटवार्ता हिमतालमा मात्र केन्द्रित थिएन। सीमास्तम्भको अवस्था, सीमापास, व्यापार तथा स्थानीय बासिन्दाको आवतजावत, हिल्सा–सिमकोट सडक, मितेरी पुलको सञ्चालन, कृषि तथा पशुजन्य वस्तुको व्यापारलगायत विषय पनि नेपाली पक्षले उठाएको थियो। सीमावर्ती क्षेत्रमा बसोबास गर्ने नागरिकका लागि उपचार तथा नियमित संस्थागत सम्पर्कलाई सहज बनाउने विषयमा समेत छलफल भएको जनाइएको छ।

चिनियाँ पक्षले स्थानीय तहबाट समाधान गर्न सकिने विषयमा पहल गर्ने र केन्द्रस्तरबाट निर्णय आवश्यक पर्ने विषय सम्बन्धित माथिल्लो निकायमा लैजाने प्रतिबद्धता जनाएको नेपाली अधिकारीहरूले बताएका छन्।

सीमापार सहकार्य किन महत्वपूर्ण?

नेपाल र चीनबीचका हिमाली क्षेत्र भौगोलिक रूपमा एकअर्कासँग जोडिएका छन्। एउटा क्षेत्रमा हुने हिमपहिरो, हिमताल फुट्ने घटना वा अचानक आउने बाढीले सीमापार क्षेत्रमा समेत प्रभाव पार्न सक्छ। त्यसैले विपद् आउनुअघि नै जोखिम पहिचान, वैज्ञानिक अनुगमन र सूचनाको तत्काल आदानप्रदान गर्न सक्ने प्रणाली विकास गर्नु दीर्घकालीन रूपमा महत्वपूर्ण देखिन्छ।

यस सन्दर्भमा ताक्लाकोटमा भएको छलफललाई स्थानीय अधिकारीबीचको संवादबाट प्राविधिक तथा सरकारी तहको थप सहकार्यतर्फ जाने प्रारम्भिक प्रयासका रूपमा हेर्न सकिन्छ। अब प्रस्तावित अध्ययनलाई व्यवहारमा अघि बढाउन सम्बन्धित निकायबीच समन्वय, आवश्यक प्राविधिक स्रोत र नियमित अनुगमनको व्यवस्था गर्नुपर्ने देखिन्छ।