बाढीले बदलिएको रसुवा : २४ दिनको राहत र संघर्ष

काठमाडौं । रसुवामा आएको विनाशकारी बाढीपछि बितेका २४ दिन राहत, उद्धार, पीडा र मानवीय सहयोगका अनेक दृश्यका साक्षी बने। बाढीले बस्ती मात्र उजाडेन, परिवार छुटायो, रोजगारी खोस्यो र वर्षौंको मेहनतले बनाएको जीवन एकैछिनमा बगरमा परिणत गरिदियो।

बाढी आएको खबर पाएलगत्तै प्रभावित क्षेत्रतर्फ पुगेका स्वयंसेवक तथा सामाजिक अभियानमा संलग्न टोलीले नुवाकोट हुँदै रसुवाका विभिन्न बस्तीमा राहत र व्यवस्थापनको काम अघि बढाएको थियो। घटनास्थलमा पुगेपछि टेलिफोन र सामाजिक सञ्जालबाट देखिएको विपत्तिभन्दा वास्तविक अवस्था निकै भयावह रहेको उनीहरूको अनुभव थियो।

केही घण्टामै बदलिएको भूगोल

बाढीपछि त्रिशूली आसपासका बस्तीको अवस्था हेर्दा सामान्य प्राकृतिक विपत्तिभन्दा निकै ठूलो क्षति भएको देखिन्थ्यो। घर, सडक, पुल, व्यापारिक संरचना र खेतबारीसम्म बाढीले आफ्नो बाटो बनाएको थियो।

स्थानीयका लागि सबैभन्दा ठूलो पीडा भने भौतिक क्षतिभन्दा आफन्त गुमाउनु थियो। कतिपय परिवारका सदस्य सम्पर्कविहीन थिए भने कतिपयले आफ्नै आँखाअगाडि परिवारका सदस्यलाई बाढीले बगाएको पीडा भोगेका थिए।

वर्षौंदेखि प्राकृतिक विपत्तिसँग जुध्दै आएका परिवारहरूका लागि यो अर्को ठूलो प्रहार बनेको थियो। भूकम्प र पहिरोपछि अस्थायी संरचनामा जीवन बिताइरहेका कतिपय परिवारले सुरक्षित घर बनाउन नपाउँदै फेरि बाढीको सामना गर्नुपर्‍यो।

विद्यालयबाट भागेर ज्यान बचाएका बालबालिका

बाढीको समयमा विद्यालयमा रहेका बालबालिकाको अवस्था झनै संवेदनशील थियो। केही विद्यार्थी तथा शिक्षकहरू बाढीबाट जोगिन सुरक्षित स्थानतर्फ भागेका थिए।

उनीहरूलाई स्थानीय बासिन्दाले सुरक्षित स्थानमा ल्याएर खाना, कपडा र आश्रय उपलब्ध गराएका थिए। आफूसँग भएको सीमित स्रोतबाट पनि स्थानीय समुदायले संकटमा परेका बालबालिकालाई संरक्षण दिन गरेको प्रयासले विपत्तिको समयमा सामुदायिक सहयोगको महत्व देखाएको थियो।

आफ्ना बालबालिका खोज्दै अभिभावकहरू विभिन्न ठाउँमा पुगेका थिए। कसैले आफ्नो सन्तान भेटेर राहतको सास फेरे भने कसैले लामो समयसम्म खोज्दा पनि परिवारका सदस्य फेला पार्न सकेनन्।

परिवार गुमाएकाहरूको पीडा

बाढीबाट बाँचेका धेरै मानिसका लागि राहत सामग्रीभन्दा ठूलो आवश्यकता मानसिक सहारा बनेको थियो। घर र सम्पत्ति गुमाउनुको पीडा एकातिर थियो भने परिवारका सदस्य गुमाउनुको चोट अर्कोतिर।

कसैले श्रीमान् गुमाए, कसैले सन्तान। कतिपय बालबालिका अभिभावकविहीन भए। केही परिवारमा बुढेसकालको सहारा खोसियो भने कतिपय आमाबाबुले आफ्नै आँखाअघि छोराछोरी गुमाएको पीडा बोकेर बाँच्नुपरेको छ।

यस्ता घटनाले विपत्तिको असर तत्कालीन राहतको समयभन्दा धेरै लामो हुने देखाउँछ। भौतिक संरचना पुनर्निर्माण गर्न सकिए पनि गुमाएका आफन्त फर्काउन नसकिने भएकाले प्रभावित परिवारलाई दीर्घकालीन सामाजिक तथा मनोसामाजिक सहयोग आवश्यक देखिन्छ।

बेत्रावती : बजारबाट बगरमा

बाढीले बेत्रावतीलगायतका क्षेत्रमा ठूलो भौतिक क्षति पुर्‍याएको थियो। कुनै समय मानिसहरूको भीडभाड र व्यापारिक गतिविधिले भरिएको स्थान बाढीपछि ठूलो बगरमा परिणत भएको दृश्यले स्थानीयलाई स्तब्ध बनायो।

घर भएका ठाउँमा भग्नावशेष र माटो मात्र बाँकी थियो। कतिपय संरचनाको नामोनिसानसमेत भेटिँदैनथ्यो। व्यवसाय सञ्चालन गरिरहेका मानिसहरू एकैपटक राहत लिनुपर्ने अवस्थामा पुगे।

यसले विपत्तिको आर्थिक प्रभाव कति गहिरो हुन सक्छ भन्ने पनि देखायो। व्यापार, कृषि, यातायात र दैनिक ज्यालादारीमा निर्भर परिवारहरूको आम्दानीको आधार नै बाढीले खोसेको थियो।

राहत वितरणमा नयाँ चुनौती

प्रभावित क्षेत्रमा राहत सामग्री पुग्न थालेपछि अर्को चुनौती त्यसलाई आवश्यक परिवारसम्म व्यवस्थित रूपमा पुर्‍याउनु बन्यो।

खाद्यान्न, कपडा र अन्य आधारभूत सामग्रीसँगै प्रत्येक परिवारका आवश्यकता फरक–फरक थिए। सुत्केरी महिलाका लागि छुट्टै सामग्री चाहिन्थ्यो। बालबालिकाका लागि दूध, डाइपर तथा शैक्षिक सामग्री आवश्यक थियो। बिरामीका लागि औषधि र अस्पतालसम्म पुग्ने व्यवस्था गर्नुपर्ने अवस्था थियो।

त्यसैले विपत्तिपछिको राहत केवल चामल, दाल वा त्रिपाल वितरणमा सीमित हुन नसक्ने देखियो। प्रभावित परिवारको व्यक्तिगत अवस्था पहिचान गरेर सहयोग उपलब्ध गराउनु पनि उत्तिकै आवश्यक भयो।

२४ दिनको अनुभवले देखाएको अर्को तस्वीर

राहत व्यवस्थापनमा संलग्न टोलीका लागि पनि ती २४ दिन सहज थिएनन्। बिहानदेखि रातिसम्म सामग्री व्यवस्थापन, प्रभावित परिवारसँग भेटघाट, आवश्यकता पहिचान र स्थानीय निकायसँग समन्वयमा समय बित्यो।

कहिले राहत सामग्री बोकेर प्रभावित बस्ती पुग्नुपर्थ्यो भने कहिले होल्डिङ सेन्टरमा बसेका परिवारका विशेष आवश्यकता पूरा गर्न दौडधुप गर्नुपर्थ्यो।

तर राहत वितरणसँगै एउटा प्रश्न निरन्तर अगाडि आयो—अब यी मानिसहरूको भविष्य के हुन्छ?

राहतले केही दिनको आवश्यकता पूरा गर्न सक्छ। तर घर गुमाएको परिवारलाई घर चाहिन्छ। रोजगारी गुमाएकालाई आम्दानीको बाटो चाहिन्छ। खेत बगर बनेकालाई वैकल्पिक जीविकोपार्जन चाहिन्छ। अभिभावक गुमाएका बालबालिकालाई शिक्षा र संरक्षण चाहिन्छ।

अबको चुनौती पुनर्निर्माण

बाढीको पानी घटेपछि विपत्तिको अर्को चरण सुरु हुन्छ। यही चरणमा राज्य र समाजको दीर्घकालीन जिम्मेवारी अझ महत्वपूर्ण बन्ने देखिन्छ।

प्रभावित परिवारलाई सुरक्षित स्थानमा आवासको व्यवस्था, सडक तथा पुलको पुनर्निर्माण, खानेपानी र विद्युत् सेवा पुनःस्थापना तथा स्वास्थ्य र शिक्षालाई नियमित अवस्थामा फर्काउनु प्राथमिकतामा पर्नुपर्ने देखिन्छ।

त्यससँगै रोजगारी गुमाएका परिवारका लागि सीप, व्यवसाय र आयआर्जनका अवसर सिर्जना गर्नुपर्ने आवश्यकता छ। कृषिमा निर्भर परिवारका लागि खेतीयोग्य जमिन र उत्पादन प्रणाली पुनःस्थापना पनि महत्वपूर्ण विषय बन्नेछ।

बालबालिकाको भविष्य अर्को ठूलो प्रश्न

विपत्तिले बालबालिकामा पारेको असरलाई दीर्घकालीन रूपमा सम्बोधन गर्नुपर्ने आवश्यकता छ।

अभिभावक गुमाएका, घरबारविहीन भएका वा लामो समय अस्थायी शिविरमा बस्न बाध्य भएका बालबालिकाको पढाइ प्रभावित हुन सक्छ। उनीहरूलाई विद्यालय फर्काउने मात्र होइन, सुरक्षित वातावरणमा अध्ययन गर्ने अवसर उपलब्ध गराउनु आवश्यक छ।

बाढीको प्रत्यक्ष दृश्य र परिवार गुमाएको घटनाले बालबालिकामा पार्न सक्ने मनोवैज्ञानिक प्रभावलाई पनि बेवास्ता गर्न नहुने देखिन्छ।

राहतभन्दा माथि उठेर पुनर्लाभतर्फ

रसुवाको पुनर्निर्माण केवल भत्किएका भवन बनाउने परियोजना मात्र बन्न नहुने देखिन्छ। बाढीले प्रभावित परिवारको जीवनयापन, अर्थतन्त्र र सामाजिक सम्बन्धमा पारेको असरलाई समेत समेटेर पुनर्लाभको योजना आवश्यक छ।

स्थानीय समुदायको सहभागिताबिना बाहिरबाट बनाइने योजनाले वास्तविक आवश्यकता समेट्न नसक्ने सम्भावना हुन्छ। त्यसैले कुन परिवारलाई के चाहिएको छ, कहाँ पुनर्वास आवश्यक छ र कुन संरचना कहाँ निर्माण गर्दा भविष्यको जोखिम कम हुन्छ भन्ने विषयमा स्थानीयको अनुभवलाई प्राथमिकता दिनुपर्ने हुन्छ।

त्यसैगरी राहत र पुनर्निर्माणका लागि प्राप्त स्रोतको पारदर्शी व्यवस्थापन पनि महत्वपूर्ण हुनेछ। सहयोग गर्ने व्यक्ति र संस्थाले उपलब्ध गराएको रकम तथा सामग्री वास्तविक प्रभावितसम्म पुग्ने सुनिश्चितता आवश्यक छ।

विपत्तिमा देखिएको मानवीयता

महाबाढीले ठूलो विनाश ल्याए पनि संकटको समयमा मानिसहरू एकअर्काका लागि उभिएको दृश्य पनि देखियो। स्थानीयले अपरिचित बालबालिकालाई घरमा राखे, आफ्ना कपडा दिए, खाना बाँडे र सुरक्षित स्थानमा पुर्‍याए।

देशका विभिन्न स्थानबाट राहत सामग्री बोकेर मानिसहरू प्रभावित क्षेत्र पुगे। विदेशबाट समेत सहयोग जुट्यो। स्वयंसेवकहरू जोखिमपूर्ण बाटो हुँदै बस्ती–बस्ती पुगे।

यस्ता प्रयासले प्राकृतिक विपत्तिको समयमा सरकारी संयन्त्रसँगै नागरिक समाज र स्थानीय समुदायको भूमिका पनि कति महत्वपूर्ण हुन्छ भन्ने देखाएको छ।

२४ दिनपछि पनि यात्रा सकिएको छैन

२४ दिन राहत र व्यवस्थापनमा बितेपछि प्रभावित क्षेत्रबाट फर्कनु भनेको समस्याबाट मुक्त हुनु होइन। बगरमा परिणत भएका बस्ती र आफ्ना प्रियजन खोजिरहेका परिवारको कथा अझै सकिएको छैन।

राहतको पहिलो चरण सकिएपछि अब दीर्घकालीन पुनर्निर्माणको जिम्मेवारी सुरु भएको छ। प्रभावित मानिसलाई आफ्नो जीवन पुनःनिर्माण गर्न आवश्यक आधार उपलब्ध गराउनु अबको मुख्य चुनौती हुनेछ।

बाढीले धेरै कुरा खोसेको छ—घर, खेत, व्यवसाय, रोजगारी र परिवारका सदस्यसम्म। तर बाँचेका मानिससँग भविष्य निर्माण गर्ने सम्भावना अझै बाँकी छ।

त्यसका लागि उनीहरूलाई केवल राहतको प्याकेट होइन, सुरक्षित घर, शिक्षा, रोजगारी, स्वास्थ्य, सामाजिक सुरक्षा र सबैभन्दा महत्वपूर्ण—फेरि उठ्न सकिन्छ भन्ने भरोसा आवश्यक छ।

महाप्रलयपछि बितेका २४ दिनले यही सन्देश दिएको छ—विपत्ति सकिन पानी रोकिएर मात्र हुँदैन। प्रभावित परिवारको जीवन सामान्य अवस्थामा नफर्किएसम्म पुनर्निर्माणको यात्रा जारी रहन्छ।