दुई महिनामै सवा तीन खर्ब व्यापार घाटा, भारत र चीनसँग ठूलो असन्तुलन

काठमाडौं । चालु आर्थिक वर्षको सुरुवाती दुई महिनामा नेपालको वैदेशिक व्यापारको आकार बढे पनि आयात र निर्यातबीचको दूरी निकै ठूलो देखिएको छ। भन्सार विभागको तथ्यांकअनुसार साउन र भदौमा नेपालले ४ खर्ब १ अर्ब ५१ करोड रुपैयाँभन्दा बढीको वस्तु विदेशबाट भित्र्याएको छ। निर्यात भने ७६ अर्ब ५८ करोड रुपैयाँमा सीमित भएको छ। यसबाट व्यापार घाटा ३ खर्ब २४ अर्ब ९३ करोड रुपैयाँ पुगेको छ।

गत वर्षको सोही अवधिको तुलनामा निर्यातमा ६१.८६ प्रतिशत वृद्धि भएको छ भने आयात पनि ३१.५८ प्रतिशतले बढेको छ। निर्यातको वृद्धिदर तुलनात्मक रूपमा उच्च भए पनि आयातको कुल परिमाण धेरै ठूलो भएकाले समग्र व्यापार घाटा अझै फराकिलो बनेको हो।

भारतबाट धेरै सामान, उतैतर्फ पनि ठूलो निर्यात

नेपालको वैदेशिक व्यापारमा भारतको हिस्सा सबैभन्दा ठूलो छ। दुई महिनाको अवधिमा भारतबाट करिब २ खर्ब २१ अर्ब रुपैयाँका सामान नेपाल भित्रिएका छन्। सोही अवधिमा नेपालले भारतमा ६५ अर्ब ४४ करोड रुपैयाँ बराबरका वस्तु पठाएको छ।

यस आधारमा भारतसँग नेपालको व्यापार घाटा करिब १ खर्ब ५५ अर्ब ५६ करोड रुपैयाँ देखिन्छ। नेपालले भारतबाट इन्धन, औद्योगिक कच्चा पदार्थ, मेसिनरी, सवारीसाधन तथा विभिन्न उपभोग्य वस्तु आयात गर्दै आएको छ।

नेपालबाट भारत जाने वस्तुमा वनस्पति तेल, धागो, चिया, कफी, मसला तथा जुटजन्य उत्पादनलगायत वस्तु प्रमुख छन्। पछिल्लो तथ्यांकमा प्रशोधित वनस्पति तेलको निर्यातले उल्लेख्य हिस्सा ओगटेको देखिन्छ।

चीनबाट आयात ठूलो, निर्यात भने अत्यन्त न्यून

चीनसँग नेपालको व्यापार सम्बन्धमा आयात र निर्यातबीचको अन्तर अझ फराकिलो छ। भदौसम्म चीनबाट नेपालले करिब ७६ अर्ब ४० करोड रुपैयाँका सामान आयात गरेको छ। तर चीनतर्फ नेपालको निर्यात ३० करोड रुपैयाँभन्दा कममा सीमित भएको तथ्यांकले देखाउँछ।

चीनबाट नेपालमा विद्युतीय तथा इलेक्ट्रोनिक सामग्री, मेसिनरी, फलाम तथा स्टिलका सामान, कपडा, प्लास्टिकजन्य वस्तु र विभिन्न उपभोग्य सामग्री आउने गरेका छन्। यसको तुलनामा चीनमा नेपाली उत्पादनको बजार निकै सानो छ।

गलैंचा, हस्तकलाका सामग्री, फेल्ट तथा केही घरेलु उत्पादनजस्ता वस्तु चीनतर्फ जाने गरे पनि समग्र व्यापारमा तिनको हिस्सा अत्यन्त न्यून छ।

अर्जेन्टिनाबाट पनि उल्लेख्य आयात

नेपालका प्रमुख आयात स्रोतमा भारत र चीनपछि अर्जेन्टिनासमेत देखिएको छ। दुई महिनामा अर्जेन्टिनाबाट करिब २८ अर्ब २० करोड रुपैयाँ बराबरका वस्तु नेपाल भित्रिएका छन्।

खाद्य उद्योग तथा वनस्पति तेलसँग सम्बन्धित कच्चा पदार्थको आयातमा अर्जेन्टिनाको भूमिका देखिन्छ। तर नेपालबाट अर्जेन्टिनातर्फ हुने निर्यात भने निकै कम छ।

अमेरिकासँगको व्यापारमा अन्तर तुलनात्मक रूपमा कम

अमेरिकी बजारसँग नेपालको व्यापार भने भारत र चीनको तुलनामा फरक प्रकृतिको देखिन्छ। भदौसम्म अमेरिकाबाट करिब ६ अर्ब ५७ करोड रुपैयाँका वस्तु नेपालमा आयात हुँदा नेपालबाट अमेरिकातर्फ करिब ४ अर्ब १५ करोड रुपैयाँ बराबरको निर्यात भएको छ।

नेपाली गलैंचा, तयारी पोसाक तथा केही हस्तकलाजन्य वस्तु अमेरिकी बजारमा पुग्दै आएका छन्। यसले नेपाली उत्पादनका लागि विकसित बजारमा निर्यातको सम्भावना रहेको देखाए पनि समग्र निर्यातलाई ठूलो आकारमा पुर्‍याउन अझै चुनौती रहेको छ।

आयातको गति उच्च, निर्यातमा केही सुधार

नेपालको व्यापार तथ्यांकमा सकारात्मक पक्ष भने निर्यातको वृद्धिदर हो। गत आर्थिक वर्षको पहिलो दुई महिनामा करिब ४७ अर्ब ३१ करोड रुपैयाँको वस्तु निर्यात भएकोमा चालु आर्थिक वर्षको सोही अवधिमा यो रकम ७६ अर्ब ५८ करोड रुपैयाँ पुगेको छ।

तर निर्यात बढे पनि आयातको आधार अत्यधिक ठूलो भएकाले त्यसले व्यापार घाटा कम गर्न पर्याप्त प्रभाव पारेको छैन। कुल वैदेशिक व्यापारमा आयातको हिस्सा करिब ८४ प्रतिशत रहेको छ भने निर्यातको हिस्सा करिब १६ प्रतिशत छ।

व्यापार विस्तारसँगै चुनौती पनि बढ्दै

नेपालको वैदेशिक व्यापारको पछिल्लो अवस्थाले दुईवटा पक्ष एकसाथ देखाएको छ। एकातिर नेपाली वस्तुको विदेशमा बिक्री बढिरहेको छ भने अर्कोतर्फ देशभित्रको माग धान्न ठूलो परिमाणमा विदेशी सामान ल्याउनुपर्ने अवस्था कायम छ।

विशेषगरी भारत र चीनजस्ता प्रमुख व्यापारिक साझेदारसँग आयातको तुलनामा निर्यात कमजोर रहनु दीर्घकालीन चुनौतीका रूपमा देखिएको छ। हालै नेपाल र भारतले व्यापार सन्धि पुनरावलोकन गर्ने विषयमा सहमति जनाएका छन्। व्यापार लागत, गैरभन्सार अवरोध र निर्यातका विषयलाई यस प्रक्रियामा सम्बोधन गर्नुपर्ने चर्चा हुँदै आएको छ।

नेपालका लागि अब निर्यातको मात्रा मात्र बढाउनेभन्दा पनि विभिन्न मुलुकमा नेपाली उत्पादनको बजार विस्तार गर्ने, निर्यातयोग्य वस्तुको विविधीकरण गर्ने र उत्पादन क्षमता बढाउने विषय महत्वपूर्ण हुने देखिन्छ।

पहिलो दुई महिनाको तथ्यांकले निर्यातमा उल्लेख्य वृद्धि भएको देखाए पनि नेपालको अर्थतन्त्र अझै आयातमा धेरै निर्भर रहेको स्पष्ट पारेको छ। यही संरचनाका कारण वैदेशिक व्यापार बढ्दै जाँदा व्यापार घाटाको रकम पनि ठूलो रहँदै आएको छ।