नेपाल–भारत डिजिटल भुक्तानीमा नयाँ फड्को, सीमापार रकम पठाउन अझ सहज

काठमाडौं, ६ भदौ २०८३ । नेपाल र भारतबीच डिजिटल भुक्तानी प्रणालीलाई थप सहज, सुरक्षित र प्रभावकारी बनाउने प्रयास तीव्र भएको छ। भारतको एनपिसिआई इन्टरनेसनल पेमेन्ट्स लिमिटेड (NIPL) र नेपालको नेपाल क्लियरिङ हाउस लिमिटेड (NCHL) बीचको सहकार्यले दुई देशबीच तत्काल हुने डिजिटल भुक्तानी र रकम स्थानान्तरणको दायरा विस्तार गर्ने आधार तयार गरेको छ।

यसअघि भारतको युनिफाइड पेमेन्ट्स इन्टरफेस (UPI) र नेपालको डिजिटल भुक्तानी नेटवर्कबीच QR आधारित भुक्तानी सेवा सुरु भइसकेको थियो। अहिले भने दुई देशका व्यक्तिबीच प्रत्यक्ष रकम पठाउन सकिने P2P (Person-to-Person) भुक्तानी संयन्त्र सञ्चालनमा आएसँगै डिजिटल वित्तीय कनेक्टिभिटी अर्को चरणमा प्रवेश गरेको छ।

UPI र NPI बीच प्रत्यक्ष कनेक्टिभिटी

नेपाल र भारतबीचको नयाँ प्रणालीले भारतको UPI र नेपालको National Payments Interface (NPI) लाई जोडेको छ। यसको माध्यमबाट सहभागी बैंक तथा डिजिटल वालेट प्रयोगकर्ताले सीमापार रकम पठाउन र प्राप्त गर्न सक्ने व्यवस्था गरिएको छ।

यो प्रणाली ६ जुन २०२६ मा औपचारिक रूपमा सञ्चालनमा आएको हो। यसको प्राविधिक कार्यान्वयन NIPL र NCHL को सहकार्यमा भएको हो। हाल सेवा केही बैंकमार्फत सुरु गरिएको छ र आगामी चरणमा थप बैंक तथा वित्तीय संस्थामा विस्तार गर्ने योजना रहेको NCHL ले जनाएको छ।

यसले परम्परागत रूपमा बैंकिङ प्रक्रिया, नगद वा अन्य माध्यमबाट सीमापार रकम पठाउनुपर्ने अवस्थालाई केही हदसम्म सरल बनाउन सक्छ।

भारतीय पर्यटकका लागि नेपालमा QR भुक्तानी सहज

भारतबाट नेपाल आउने पर्यटकका लागि QR मार्फत डिजिटल भुक्तानी पहिले नै ठूलो परिवर्तनका रूपमा आएको छ। मार्च २०२४ देखि NIPL र नेपालको Fonepay बीचको सहकार्यमा भारतीय UPI प्रयोगकर्ताले नेपालका विभिन्न व्यवसायमा QR स्क्यान गरेर भुक्तानी गर्न सक्ने व्यवस्था सुरु भएको थियो।

यसबाट भारतीय पर्यटकले नेपालमा यात्रा गर्दा ठूलो मात्रामा नगद बोक्नुपर्ने आवश्यकता कम भएको छ। होटल, रेस्टुरेन्ट, पसल, पर्यटकीय स्थल तथा अन्य व्यवसायमा डिजिटल भुक्तानी गर्न सकिने भएकाले यात्राको सुविधा बढेको छ।

एनपीसीआईका अनुसार नेपालमा UPI मार्फत हुने क्रस-बोर्डर व्यापारी भुक्तानीले २०२४ मै एक लाख कारोबारको आँकडा पार गरेको थियो।

अब व्यक्तिबीच रकम पठाउन पनि सहज

नयाँ UPI-NPI कनेक्टिभिटीको महत्वपूर्ण पक्ष भनेको व्यक्तिबीच प्रत्यक्ष रकम पठाउन सकिने सुविधा हो। यसले भारतमा रहेका नेपाली तथा नेपालमा रहेका भारतीय नागरिकलगायत सीमापार आर्थिक सम्बन्ध भएका व्यक्तिलाई फाइदा पुर्‍याउन सक्छ।

NCHL का अनुसार यो प्रणाली वास्तविक समयमा, कम लागतमा र सुरक्षित रूपमा सीमापार रकम स्थानान्तरण गर्न डिजाइन गरिएको हो। सुरुमा निश्चित बैंक तथा सेवा प्रदायकमार्फत उपलब्ध गराइएको सेवा क्रमशः थप वित्तीय संस्थामा विस्तार गरिनेछ।

वैदेशिक रोजगारी र परिवारलाई पनि फाइदा

भारतमा ठूलो संख्यामा नेपाली नागरिक रोजगारी तथा व्यवसायमा संलग्न छन्। उनीहरूले नेपालमा रहेका परिवारलाई रकम पठाउने गर्छन्। त्यस्तै, नेपाल र भारतबीच व्यापार, शिक्षा, स्वास्थ्य उपचार तथा पारिवारिक सम्बन्धका कारण पनि नियमित वित्तीय कारोबार हुने गरेको छ।

डिजिटल P2P भुक्तानी प्रणाली विस्तार भएमा साना रकमसमेत छिटो र सहज रूपमा सीमापार पठाउन सकिने सम्भावना हुन्छ। यसले विशेषगरी परम्परागत रकम स्थानान्तरण प्रक्रियामा लाग्ने समय र झन्झट घटाउन सहयोग गर्न सक्छ।

नेपालमा आउने भारतीय पर्यटकलाई थप सुविधा

भारत नेपालका प्रमुख पर्यटक स्रोत बजारमध्ये एक हो। २०२५ मा २ लाख ९० हजारभन्दा बढी भारतीय पर्यटक नेपाल आएको उल्लेख गरिएको छ। पर्यटकको ठूलो संख्या र डिजिटल भुक्तानीको बढ्दो प्रयोगलाई हेर्दा UPI प्रणाली नेपालको पर्यटन क्षेत्रका लागि पनि महत्वपूर्ण बन्न सक्छ।

पशुपतिनाथ, मनकामना, चन्द्रागिरि लगायतका प्रमुख पर्यटकीय तथा धार्मिक स्थलमा QR आधारित डिजिटल भुक्तानीको प्रयोग बढ्दै गएको छ। यसले भारतीय पर्यटकलाई स्थानीय मुद्रा साट्ने वा धेरै नगद बोक्ने झन्झट कम गर्न सक्छ।

व्यवसायीलाई पनि प्रत्यक्ष लाभ

डिजिटल भुक्तानीको विस्तारले नेपाली व्यवसायीलाई पनि फाइदा पुग्ने अपेक्षा गरिएको छ। भारतीय ग्राहकले आफ्नो परिचित UPI एप प्रयोग गरेर भुक्तानी गर्न सक्ने भएपछि साना पसलदेखि होटल तथा पर्यटन व्यवसायसम्म डिजिटल कारोबार बढ्न सक्छ।

नगद व्यवस्थापनको आवश्यकता कम हुनु, कारोबारको रेकर्ड डिजिटल रूपमा रहनु र रकमको सेटलमेन्ट छिटो हुनु व्यवसायीका लागि महत्वपूर्ण लाभ हुन सक्छ। भारतको अर्थ मन्त्रालयले पनि यस्तो डिजिटल कनेक्टिभिटीले यात्रु, व्यवसाय र वित्तीय समावेशीकरणमा सकारात्मक प्रभाव पार्ने जनाएको छ।

नेपालका लागि डिजिटल अर्थतन्त्र विस्तार गर्ने अवसर

नेपालमा डिजिटल वालेट, मोबाइल बैंकिङ र QR भुक्तानीको प्रयोग पछिल्ला वर्षमा तीव्र रूपमा बढेको छ। भारतसँगको डिजिटल भुक्तानी कनेक्टिभिटीले नेपालको डिजिटल अर्थतन्त्रलाई क्षेत्रीय स्तरमा जोड्ने अवसर पनि प्रदान गरेको छ।

नेपालको NPI र भारतको UPI बीचको अन्तरसम्बन्धले भविष्यमा अन्य प्रकारका डिजिटल वित्तीय सेवा विस्तार गर्न आधार तयार गर्न सक्छ। यसले नेपाललाई दक्षिण एसियाली डिजिटल भुक्तानी नेटवर्कसँग थप नजिक ल्याउन सक्ने सम्भावना छ।

अझै केही चुनौती बाँकी

डिजिटल भुक्तानी सहज भए पनि सीमापार कारोबारमा केही चुनौती रहन्छन्। सेवा कुन बैंक वा वालेटमा उपलब्ध हुन्छ, कारोबार शुल्क कति लाग्छ, विनिमय दर कसरी निर्धारण हुन्छ र दैनिक कारोबारको सीमा कति हुन्छ भन्ने विषय प्रयोगकर्ताका लागि महत्वपूर्ण हुन्छन्।

त्यस्तै, साइबर सुरक्षा, प्रयोगकर्ताको पहिचान, ठगी नियन्त्रण, डेटा सुरक्षा तथा विवाद समाधानका लागि दुवै देशका नियामक निकायबीच निरन्तर समन्वय आवश्यक हुन्छ।

नेपाल र भारतको डिजिटल भुक्तानी प्रणालीको संरचना र शुल्कसम्बन्धी व्यवस्था फरक रहेकाले सेवा विस्तार गर्दा यी विषयलाई स्पष्ट र पारदर्शी बनाउनुपर्ने देखिन्छ।

थप बैंक तथा संस्थामा विस्तार गर्ने तयारी

हालको P2P सेवा सीमित बैंकबाट सुरु गरिएको भए पनि आगामी दिनमा थप बैंक तथा वित्तीय संस्थामा विस्तार गर्ने योजना छ। NIPL ले पनि नेपालका नियामक निकायसँग समन्वय गर्दै UPI आधारित सेवा र P2P रेमिट्यान्स प्रणालीलाई थप बैंकसम्म विस्तार गर्ने जनाएको छ।

यदि सेवा व्यापक रूपमा उपलब्ध भयो भने नेपाल–भारतबीच हुने साना तथा नियमित डिजिटल कारोबारमा ठूलो परिवर्तन आउन सक्छ।

नेपाल–भारत सम्बन्धमा डिजिटल आयाम

नेपाल र भारतबीच व्यापार, ऊर्जा, पर्यटन, शिक्षा, स्वास्थ्य तथा जनस्तरको सम्बन्ध लामो समयदेखि रहेको छ। पछिल्लो समय डिजिटल प्रविधि पनि दुई देशबीचको सहकार्यको महत्वपूर्ण क्षेत्र बन्दै गएको छ।

UPI-NPI कनेक्टिभिटीले केवल पैसा पठाउने वा QR बाट भुक्तानी गर्ने सुविधा मात्र थपेको छैन। यसले दुई देशका नागरिक र व्यवसायलाई डिजिटल माध्यमबाट थप नजिक ल्याउने सम्भावना पनि बढाएको छ।

यसअघि भारतीय पर्यटकका लागि नेपालमा UPI भुक्तानी सुरु भएको थियो भने अहिले व्यक्तिबीच हुने सीमापार रकम स्थानान्तरणको संरचना पनि सञ्चालनमा आएको छ।

निष्कर्ष

भारत र नेपालबीच UPI-NPI डिजिटल कनेक्टिभिटी विस्तार हुनु दुवै देशको डिजिटल वित्तीय सहकार्यका लागि महत्वपूर्ण कदम हो। QR भुक्तानीबाट सुरु भएको सहकार्य अब P2P सीमापार रकम स्थानान्तरणसम्म पुगेको छ।

आगामी दिनमा थप बैंक तथा वित्तीय संस्था जोडिँदै गएमा नेपाली र भारतीय नागरिकका लागि सीमापार डिजिटल कारोबार अझ सहज, छिटो र सुरक्षित बन्न सक्छ। यसले पर्यटन, व्यापार, रेमिट्यान्स र जनस्तरीय आर्थिक सम्बन्धलाई समेत थप बलियो बनाउन सक्ने अपेक्षा गरिएको छ।